-acak (-ecek) Eki

* Bu ek, eylem kök ya da gövdesinden "gelecek zazaman" kavramı veren ortaç kurar:

akacak (ak-a-acak) kan, okunacak (oku-n-a-cak) kitap, duracak (dur-a-cak) yer, yapacak (yap-a-cak) iş, yaşanılacak (yaşa-n-ı-l-a-cak) yer, söylenecek (söyle-n-e-cek) söz, verilecek (ver-i-l-e-cek) para vb.

* Bu ek, eylemin, içinde bulunulan zamandan sonra meydana geleceğini, sınırlı bir biçimde bildiren çekimli eylem kurar ve bu eylem, "gelecek zaman kipi' adını alır.


1- Kişi tekil ve çoğul: alacağım (al-a-cak-ı-m), alacağız (al-a-cak-ı-z); okuyacağım (oku-y-a-cak-ı-m), okuyacağız (oku-y-a-cak-ı-z); geleceğim (gel-e-cek-i-m), geleceğiz (gel-e-cek-i-z); sevineceğim (sev-i-n-e-cek-i-m),   sevineceğiz  (sev-i-n-e-cek-i-z)  vb. 

2- Kişi tekil ve çoğul: alacaksın (al-a-cak-sm), alacaksınız (al-a-cak-sm-ı-z); okuyacaksın (oku-y-a-cak-sm), okuyacaksınız (oku-y-a-cak-sın-ı-z); geleceksin (gel-e-cek-sin), geleceksiniz (gel-e-cek-sin-i-z); sevineceksin (sev-i-n-e-cek-sin), sevineceksiniz (sev-i-n-e-cek-sin-i-z) vb.

3- Kişi tekil ve çoğul: alacak (al-a-cak), alacaklar (al-a-cak-lar); okuyacak (oku-y-a-cak), okuyacaklar (oku-y-a-cak-lar); gelecek (gel-e-cek), gelecekler (gel-e-cek-ler); sevinecek (sev-i-n-e-cek), sevinecekler   (sev-i-n-e-cek-ler)   vb.

Görülüyor ki, çekimli eylem olarak kullanılan "-acak/-ecek" eki, kesinlik belirten gelecek zaman eylemleri için kullanılmaktadır. Ancak "-acak/-ecek" ekinin gelecek zaman kavramıyle birlikte bazen de "dilek, gereklik, emir, kuvvetli ihtimal, yeterlik" kavramları verdiği de görülür.


* Bu ek, gelecek zaman kavramıyle birlikte "dilek, gereklik" kavramları da verir:
  • Şimdi Boğaz'da olacaksın (olsan, olmalısın), bir balıkçı lokantasında lüfer ızgarası yiyeceksin (yesen, yemelisin).
  • Başarıya ulaşmak için çok çalışacaksın (çalışmalısın).
  • Yakılacak (yakılması gereken) kitaplardan birisi de odur.
  • Orası, gidilecek yer değil (gidilmemesi gereken yer).
  • İnsanın kafası dinç olacak (olsa, olmalı) da bu kitabı rahatça okuyacak (okuyabilecek).
  • Bizde o kitaptan bir nüsha olacak (kuvvetli ihtimalle, olması gerekir).
  • Gelecek yıl liseyi bitirmiş olacaksın (büyük bir ihtimalle).
  • Kar bu hızla devam ederse yollar kapanacak (büyük bir ihtimalle).
  • Yarın bu işi bitireceksin (bitir, bitirmelisin).
  • Hemen şimdi eve gideceksin (git, gitmelisin).

* Bu eki almış sözcüklerle, 'hemen hemen', 'üzere' kavramı veren ikileme kurulur:

doğdu doğacak (doğmak üzere), koptu kopacak (kopmak üzere), oldu olacak (olmak üzere), düştü düşecek (düşmek üzere), geçti geçecek (geçmek üzere), geldi gelecek (gelmek üzere), gitti gidecek (gitmek üzere) vb. Ayrıca, 'Alacağım vereceğim kalmadı' gibi anlatımlar da aynı ekle kurulmuş ikileme sayılır.

* -acak, -ecek ekiyle kurulmuş sözcükler, deyim ve atasöz-lerinde de kullanılır:

  • Akacak kan damarda durmaz.
  • Geleceği varsa göreceği de var.
  • Görüp göreceğin rahmet bu.
  • Olmayacak duaya amin demek.
  • İş olacağına varır.
  • İyi olacak hastanın doktor ayağına gelir.
  • Olacakla öleceğe çare bulunmaz.

* -acak, -ecek ekiyle kurulmuş sözcükler, ad olarak da kullanılır:

  • Gelecek, göklerdedir.
  • Bu kış yakacak sıkıntısı çekilmeyecek.
  • Çekecek, çok defa alüminyumdan yapılır.
  • Arabanın sileceği çalışmıyor.
  • Giyeceğin kalmadı mı?.
  • Yiyeceğimiz var, içeceğimiz yok.

* Bu ekle türetilmiş adlar yapım ekleri ve ad durumu ekleri aldıkları gibi, iyelik ekleri de alabilirler:

  • Alacaklı gibi konuşuyor.
  • Çekeceği getir.
  • Yakacağı yazdan hazırlamak gerekir.
  • Alacağımız kalmadı.

 

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Bunlari Biliyor musunuz?

İlk kadın romancı “Fatma Aliye”dir.
Perşembe, 12/14/2017 02:13
Telif Hakkı © 2017 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.