Halit Ziya Uşaklıgil

1867'de İstanbul'da doğdu. Fatih As­keri Rüştiyesi'nde öğrenime başladı. Babasının işleri bozulunca ailesi İz­mir'e taşındı. Özel Fransızca dersler aldı.  İzmir Rüştiyesi'nde Fransızca öğretmenliği yaptı. 1893'te İstanbul'a taşındı. Darülfünûn'da Batı edebiyatı ve estetik dersleri verdi. İttihat ve Terakki'nin iktidardan düşmesinden sonra Reji İdaresi Yönetim Kurulu Başkanlığı'na getirildi. Cumhuriyet'ten sonra Yeşilköy'deki yalısına çekildi. 1945'te İstanbul'da öldü.

Edebi kişiliği - Sanat Anlayışı:

Servet-i Fünûn Edebiyatının olduğu kadar Türk edebi­yatının önde gelen roman ve hikâye yazarlarındandır. Edebiyat yaşamına çeviri ve şiirle başlar. İzmir'de 1884-1885 arasında Nevruz dergisini, 1886'da Hizmet gazetesini çıkarır. 1896'da Edebiyat-ı Cedide toplulu­ğuna katılır. Servet-i Fünûn dergisinde kendisine bü­yük ün sağlayan romanları bölüm bölüm yayımlanır. 1901'de yazarlığı bırakır. İkinci Meşrutiyet'ten sonra tekrar yazmaya başlar arha 1923'e kadar bunları ya­yımlamaz, İzmir'de yazdığı ilk kısa romanlarda acıklı, duygusal bir anlatımla karşılıksız sevgiyi konu alır.

Servet-i Fünûn Edebiyatının en büyük şairi Tevfik Fik­ret ise, en büyük düz yazı ustası da Halit Ziya'dır. Sa­natlı bir üslubu, çok kuvvetli bir iç ve dış gözlem yete­neği vardır. Onu "Türk romancılığının babası" olarak nitelendirmek yanlış olmaz. Edebiyatın hemen bütün türlerinde eser vermesine karşın asıl kişiliğini roman ve hikâyede göstermiştir.

Çevresinde gördüğü olaylarla kişilerden geniş ölçüde faydalanmış; kişilerin ruhsal durumlarıyla betimlememelere önem vermiştir. Realizmle natüralizmi benim­semiş, edebiyatımızda realist-psikolojik roman çığırını açarken romantizmden kurtulamamıştır. Goncourt Kardeşler, Stendhal, Gustave Flaubert, Balzac, Alphonse Daudet, Emile Zola, Charles Dickens etkilendi­ği yazarların başında gelir.

Halit Ziya'nın roman ve hikâye tekniği son derece sağ­lamdır. Eserlerinde kişileri en çarpıcı yönleriyle tanıtır, konuları ilgi çekici bir nitelikle anlatır. En çok eleştirilen yönü dilidir. Yabancı sözcüklere, tamlamalara sıkça yer verir. Sanat özentisiyle cümleleri uzattıkça uzatır, şairane betimlemelerle konunun dışına çıkar. Romanlarıyla mensur şiirlerinde kullandığı süslü, sanatlı ve ağır dil, diğer eserlerinde sade bir Türkçeye bırakır.

Halit Ziya Uşaklıgil, Servet-i Fünûn nesrinin en büyük ustası, "artistik nesir"in kurucusudur. Alışılmış kuralların dışında yeni bir söz dizimiyle yazar, Fransız cümle ya­pısını aynen Türkçeye uygulamak başarısını gösterir.

Hayatının sonlarına doğru, yabancı sözcükleri bol bol kullanmadaki yanlış tutumunu anlamış, eserlerini yeni baskılarında sadeleştirme yoluna gitmiştir. Ünlü yaza­rın düz yazılarında Türkçenin anlatım gücünün arttığı­nı, genişlediğini görürüz, ilkin dilimizin özleşmesine, sadeleşmesine karşı çıkarken ölümünden önceki yılla­rı eserlerini sadeleştirmekle geçer. Fakat bunu gerçek­leştirmeye sağlığı ve zamanı elvermez.

Halit Ziya, romancılığımızda bir aşamadır. Romanlarındaki teknik, anlatım, kişiler, duygusal ve düşünsel çö­zümlemeler sağlam gözlemlere dayanır. Titiz bir işçi, realist bir gözlemcidir. O, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan romancılığımızın köprüsü, en güçlü Servet-i Fünûn temsilcisidir. Modern Türk romancılığının temel ilkelerini Batılı anlayışla saptar. Yaşadığı dönemin at­mosferini, kendinden önceki romancılarımızın erişeme­diği ustalıkla yansıtır. Romlarının konusunu aydın çev­relerden seçer, konular genellikle İstanbul'da geçer.

Halit Ziya Uşaklıgil, romanlarında konularını aydın çev­relerden seçmesine karşın, hikâyelerinde çoğunlukla halkın arasına girmeye çalışır. Bu yüzden hikâyelerin­de daha ulusal, daha yerli hava, daha bizim olan bir renklilik göze çarpar. Hikâyelerinde dil daha sade bir özgünlük gösterir. Hikâyelerin geçtiği yerlerin başında konaklarla köşkler, yalılarla tiyatro kulisleri, sokaklar, köyler, evlerle hastaneler gelir.

Halit Ziya, en başarılı roman ve öykülerini ustalık dev­resi sayılan Servet-i Fünûn devrinde vermiştir. Eserle­rinde zaman zaman kusurlar da yer alır ancak her ne olursa olsun eserlerinin kurgu ve kompozisyonu sağ­lamdır. Öykü ve roman kişilerini, içinde yaşadığı toplu­mu gözlemleyerek seçer. Eserlerinin çoğunda tanığı olduğu ya da yaşadığı kimi durum ve olayların yansı­ması vardır. "Mai ve Siyah" adlı romanı bu açıdan üze­rinde durulması gereken bir eserdir. Bir neslin romanı olarak devrin basın-yayın tartışmalarına, edebiyat çev­relerindeki olaylara ve hayal ile gerçek arasında sıkış­mış bireyin trajedilerine tanıklık eder. Yazarın bir dö­nem İzmir'de yaşaması, bu kentin edebiyata girmesi­ne ve canlı tablolar hâlinde betimlenmesine olanak ta­nımıştır. Hatta denebilir ki Halit Ziya'nın dışında hiçbir yazar, İzmir'i böylesine ayrıntılı ve renkli anlatmamıştır.

Türk edebiyatında en başarılı mensur şiir örneklerini Halit Ziya vermiştir. Nesrin şiirleştiği, şiirin nesre dö­nüştürüldüğü bu türün gelişmesinde onun öncülüğü vardır. Onun mensur şiirlerinde duygu ile sanatın düz yazısal biçimde buluştuğunu görürüz.

1895'te yayımlanan "Mai ve Siyah" romanında aşk se­rüvenleri ikinci planda kalır. Şairler, gazeteciler, yazar­lar, yayıncılar arasında geçen olaylar çerçevesinde o dönemin basın dünyasını anlatır.

Eserleri:

  • Roman: Nemide, Bir Ölünün Defteri, Ferdi ve Şürekâsı, Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar, Sefile
  • Öykü: Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası, Bir Muhtıranın Son Yaprakları, Küçük Fıkralar (3 Cilt), Bir Yazın Tarihi, Solgun Demet, Sepette Bulunmuş, Bir Hikâye-i Sevda, Hepsinden Acı, Onu Beklerken, Aşka Dair, İhtiyar Dost, Kadın Pençesi, İzmir Hikâyeleri
  • Anı: Kırk Yıl, Bir Acı Hikâye, Saray ve Ötesi
  • Deneme: Fransız Edebiyatının Numune ve Tarihi, Hikâye ve Temaşa, Yunan Edebiyatı, Latin Edebiyatı, Alman Tarihi Edebiyatı, Fransız Tarihi Edebiyatı, Sana­ta Dair
  • Oyun: Kâbus

Eselerinden Seçmeler:

Mai ve Siyah: Halit Ziya, "Mai ve Siyah" romanıyla Edebiyat-ı Cedîde'nin ideal şair tipini, o zamanki sanat dünyamızı yansıtmaya çalışır. Romanın kahramanı Ahmet Cemil; o dönemin edebiyat alemini, eskilik kavgalarını, çekişmeleri, hayallerle günlük yaşayışları, aşırı duygusallıklarla karamsar ruh çözümleme­lerini süslü anlatımın büyülü atmosferinde okura sunar.

Ahmet Cemil, Mekteb-i Mülkiye'nin son sınıfına geçeceği yıl babasını kaybeder. Annesiyle kız kardeşini geçindirmek için çalışmak zorundadır. Tepebaşı Bahçesi'nde edebiyatçı arkadaşlarıyla otururken uzaktan mavi elmas yağmurunu andıran yıldızlara karşı, Ahmet Cemil geleceğin büyük bir şairi olacağını, zengin bir ailenin çocuğu olan arkadaşı Hüseyin Nazmi'nin kız kardeşi Lamia'yla evleneceğini hayal eder. Ancak işler onun istediği gibi gitmez. Büyük sıkıntılar çeker. Sıkıntılar Ahmet Cemil'in yakasını bırakmaz ve hayalleri bir bir söner. İçişleri Bakanlığı'na başvurur, bir uzak ilçeye kaymakam olarak atanır. Annesini yanına alıp vapura biner. Gece karanlığında son defa İstanbul'u, mavi hayaller kurduğu Tepebaşı , Bahçesi'ni seyretmek ister. Simsiyahtır artık dünya.

Aşk-ı Memnu: 1925'te yayımlanan "Aşk-ı Memnu" ilk büyük Türk romanı kabul edilir. Sağlam bir kurgusu ve tekniği olan bu romanda, genç ve güzel bir kadının (Bihter), zengin ama yaşlı kocasına (Adnan Bey) sadık kalma kararına karşın, elinde olmaksı­zın yasak bir aşka sürüklenmesi, olayın psikolojik nedenleri; üzerinde de durularak gerçekçi bir yaklaşımla anlatılır. Romanda olay, kişiler arasındaki maddi ve manevi bağlantılarla ustaca örülmüş, hareket, betimleme ve ruh çözümlemeleri ölçülü ve dengeli olarak işlenmiştir.

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

İlk köy şiiri Muallim Naci'nin "Köylü Kızların Şarkısı" adlı şiiridir.
Cumartesi, 09/20/2014 23:58
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.