Ünlü (Hece) Düşmesi

Türkçe sözcüklerde sözcük kökü genellikle değişmez. Ancak kimi sözcüklerin çekimlerinde, türemelerinde bir ünlünün düştüğü olur. Düşen bu ünlüler genellikle "ı, i, u, ü" dar ünlüleridir.

İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) olan sözcüklere ünlü ile başlayan ek getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu kurala hece düşmesi de denir.

boyun-u>boynu, ağız-a>ağza omuz-u>omzu, bağır-ı>bağrı burun-u>burnu, akıl-ı>aklı

* Vücudun organları ile ilgili sözcükler tekrarlı biçimde kul­lanıldığında bu düşme olmaz.

  • Omuz omuza savaştılar.
  • İki gemi burun buruna geldi.

* İkinci hecesinde dar ünlü olan her sözcükte ünlü düşmesi olmaz.

  • Tayin-i çıkmış.
  • Koyun-u sağdık.
  • En yoğun-u
  • Keçinin uyuzu
  • Oyun-u bırakır.

* "Oyun" sözcüğü yapım eki aldığında ikinci hecesindeki dar ünlü düşer.

  • Oyun-a  Oyna!

* İkinci hecesinde dar ünlü olan özel isimlere ünlü ile başlayan ek getirildiğinde, ikinci hecedeki dar ünlü düş­mez.

  • Ömür'e sor. Ufuk'u çağır.
  • Emir'in kardeşiymiş.

 * "Fikir, zikir, şükür, sabır, kahır, zihin, resim, keşif, kayıt, zehir..." gibi Arapçadan dilimize geçmiş, ikinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcükler ünlü ile başlayan ek aldığında ya da "etmek, olmak" ile bileşik fiil oluşturduğunda ünlü (hece) düşmesi olur:

  • Fikir-i > fikri     zihin-i > zihni
  • Kayıt-ı > Kaydı yok.
  • Sabır etmek > sabretmek
  • Kahır olmak > kahrolmak
  • Şükür etmek > şükretmek
  • Zehir etmek > zehretmek

 * İkinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcükler yapım ekle­rini aldığında da ünlü düşmesi olur.

  • kavur-uk > kavruk,                 kıvır-ım > kıvrım
  • çağır-ı > çağrı,                    ayır-ım > ayrım
  • sıyır-ık > sıyrık,                   devir-im > devrim
  • sarı-ar- > sararmak,              kavuş-ak > kavşak
  • uyu-ku > uyku,                     uyu-ku-la- > uyukla-
  • sızı-la- > sızla-(mak)
  • koku-la- > kokla-(mak)
  • süpür-üntü > süprüntü

* Bazı sözcüklerde ikinci hecenin dışındaki dar ünlüler de düşebilir:

  • içeri-le- > içerle-, ileri-le- > ilerle-

* "yumurtlamak" (yumurta-la-mak) sözcüğünde ise geniş ünlü "a" düşmüştür.

* Yer bildiren sözcüklerde de ortadaki geniş ünlü (a, e) düşe­bilir:

  • orada > orda,              burada > burda
  • şurada > surda,            nerede > nerde

"Orada, burada" gibi sözcüklerin "o orada, bu arada" gibi iki sözcüğün birleşmesiyle oluştuğu düşünülebilir.

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün yazımı yanlıştır?

A)    O da babası gibi hukuku seçmiş.

B)    Ben bu renkten hiç hoşlanmam.

C)   Göğüsüme bir ağrı girdi.

D)   Son günlerde onun bana karşı tavrı değişti.

E)    Suyun tazyikinden çimler toprağa yapışmış.

(1991/ÖSS)

Yanıt: C

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük türetilirken bir ünlü kaybına uğramıştır?

A)    Bu çiçeğin yaprakları çok çabuk sararmış.

B)    Geçen yıl dikilen bu elbise iyice daralmış.

C)    Uykusuzluktan gözlerinin altı morarmış.

D)    Kilo alınca yanakları iyice pembeleşmiş.

E)    Saçları son aylarda çok beyazlaşmış.

(1993/ÖYS)

Yanıt: A

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Sahnelenen ilk tiyatro eseri Namık Kemal'in "Vatan yahut Silistre" adlı eseridir.
Pazar, 09/21/2014 04:00
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.