Düşünceyi Geliştirme Yolları - Sayfa 2
Makale İçeriği
Düşünceyi Geliştirme Yolları
Tanımlama
Örneklendirme
Tanık Gösterme
Sayısal Verilerden Yararlanma
Karşılaştırma
Benzetme
Benzerlik
Genelleme
Tüm Sayfalar

Tanımlama

Tanım, "Falanca nedir?" sorusunun cevabıdır. Örneğin, Buffalo, vahşi Amerika'da yaşayan bir yaban öküzüdür, cümlesi bir tanım cümlesidir. Çünkü bu cümle "Buffalo nedir?" sorusunun cevabıdır.

Yazarlar yazılarında anlatmak istedikleri kavramları daha belirgin hale getirebilmek için tanım cümleleri kullanırlar. Bir paragrafta tanım cümlesi kullanılmışsa o parçada tanımlama yapılmış demektir.

Tekrarlayalım: Yazarın tanımlama yapmaktaki amacı, söz konusu kavramı belirginleştirmektir.

Tanım cümleleri, açıklama, yorum, haber ve yargı cümlesi gibi cümlelerle karıştırılmamalıdır. Aşağıdaki, anlamına göre çeşitli cümleleri inceleyelim.

"Sanat yapıtlarının iyi ve kötü yönlerini anlatan kitaplara eleştiri denir." cümlesi bir tanım cümlesidir. Çünkü bu cümle. Eleştiri nedir? sorusunun cevabıdır.

"Bu şiirin dilinin sade olmasının sebeplerinden birisi de şairin halkla iç içe yaşamasıdır." cümlesi açıklama cümlesidir. Çünkü yazar bizim bilmediğimiz konularda bizi aydınlatıyor bize bilgi veriyor.

"Yazarın şiirlerini kısa tutmasının sebebi, bence, okuyucuyu sıkmak istememesidir." cümlesi bir yorum cümlesidir. Çünkü yazar bir durum üzerinde kendi düşüncelerini söylemiş, kişisel görüş bildirmiştir.

"Geçen yıl bu zamanlar sizi ziyarete gelmiştim." cümlesi bir haber cümlesidir. Çünkü bir olayı haber kipleriyle yani zaman bildiren kiplerle bir zamana bağlayarak anlatmış.

"Yazınsal türler içinde en çok okunan öyküdür." cümlesi bir yargı cümlesidir. Çünkü bu cümlede bir karar, bir hüküm, bir sonuca ulaşma var.

Tanım Çeşitleri:

a) Nesnel Tanım: Herkes için aynı olan, varlığın özelliklerini yansıtan tanımlardır. Bu tanımlar, gerekli olan her şeyi kapsar; gereksizleri de dışlar. Osmanlı'nın: "Bir tarif, efradını cami, ayarına mani olmalıdır." tanımı, nesnel tanımdır.

Örnekler:

  • Gözlük, görmeyi kolaylaştıran araçtır.
  • Taşıt, varlıkları bir yerden bir yere ulaştıran araçtır.
  • Kalem, yazmaya yarayan araçtır.
  • Ev, insan barınağıdır.


b) Öznel Tanım: Herkes için farklı olan, öznenin bakışını yansıtan tanımlardır.

Örnekler:

  • Şiir, duyguları dile getirmenin aracıdır.
  • Sanat, gerçeği yansıtan araçtır. (Stendhal)
  • Aşk, dünyayı biriyle paylaşmaktır.
  • Mutluluk, tatlı bir gülüş, sıcak bir temastır.


c) Algoritma (kaba) Tanım: Nesnel tanımlara benzeyen; eksiği ya da fazlası olan tanımlardır, "denir" le biten tanımlar, eksiği ya da fazlası olan tanımlardır.

Örnekler:

  • İnsan, düşünebilen varlıktır. (Düşünemeyenler!)
  • Yazmaya yarayan araca "kalem" denir. (Tebeşir, fırça...?)
  • Taşıt, insanı bir yerden bir yere ulaştıran araçtır. (Yalnız insanı mı?)
  • Görmeyi kolaylaştıran araca "gözlük" denir. (Lens, büyüteç, mikroskop...?)
  • Zekâ; ayva, nar, portakal gibi geç renk ve koku kazanan bir sonbahar ürünüdür. (Ya erken olgunlaşanlar?)

 

Örnek: Tiyatro, gerçeği bire bir yansıtan bir aynadır. İnsanoğlunun yarattığı tüm güzellikler ve çirkinlikleri sergilemenin en etkili yoludur. Tiyatro, seyirciye "Bak bunlardan sen sorumlusun." demenin sanatlı söylenişidir. Bu nedenle tiyatro, insanın kendine çeki düzen vermesini sağlayan bir uyarı mesajıdır.

Konu: Tiyatronun işlevi

Yard. düşünce: Yaratılan her şeyi sergilemeli. Seyirciye sen sorumlusun demeli.

Ana düşünce: Tiyatro, insanın kendine çeki dü-zen vermesini sağlar.

İlk cümle: Konuyu

Son cümle: Ana düşünceyi veriyor.

Tüm cümleler tanım cümlesi olduğundan anlatım yöntemi "tanımlama"dır.

 

Tanım cümlesini biraz daha iyi anladık ve diğer cümlelerle farkını seçebildik sanırım. Aşağıdaki parçada düşünceyi geliştirme yollarından tanımlama yapılmıştır. Parçayı okurken tanım cümlelerine dikkat edelim.


 

Örnek: İyi bir yazıda canlılık, özlülük ve denge gibi nitelikler bulunmalıdır. Canlılık, anlatımın hareketli olması, konunun gözler önüne serilmişçesine özellik taşımasıdır. Özlülük, söz ve yazının az söz-cük ile isteneni verebilmesidir. Denge ise yazının ya da sözün tümündeki öğelerin, ana fikrin çevresinde orantılı olarak bulunmasıdır.

Okuduğunuzda gördünüz ki yazar bu parçada canlılık, özlülük ve denge kavramlarını tanımlamıştır. Bir başka deyişle bu parçada canlılık nedir? özlülük nedir? Denge nedir? sorularının cevabını buluyorsunuz. Öyleyse bu parçada tanımlama yapılmıştır diyebiliriz.

 

Örnek: İsim varlıkları tanıtmak için kullanılan sözcüktür. Varlıkları birbirinden ayırmak için verilmiş olanına da özel isim denir. Cins ismi ise aynı türden varlıkların hepsinin ortak adıdır, isimlerin madde halinde olmayan ve varlığın ancak akılla tasarlanıp kabul edilen şeylere verilenine de soyut isim denir.

Okuduğunuz parçada da isim, özel isim, cins ismi, soyut isim gibi kavramların tanımlamaları yapılmış. Demek bu parçada tanımlamaya yer verilmiştir.

Tanımlamanın gerçekleşebilmesi için paragrafın birçok cümlesinin tanım cümlesi olması gerekmez. Parçada bir cümlenin tanım cümlesi olması o parçada tanımlamanın var olmasına yeter sebeptir. Aşağıdaki parçada sadece bir cümlenin tanım cümlesi olmasına rağmen parça için, tanımlamaya yer verilmiştir diyebiliriz.

 

Örnek: Bir olay, bir eşya bir manzara ya da bir kimsenin içinde bulunduğu durum karşısında duygulanırız. Duygulandığımızı yer yer söyleriz ama duygu üzerine bir söz söylememiz istense lafın iki ucunu bir araya getiremeyiz nedense. Oysa bir insanın, eylemlerinin ve fikirlerinin dışında kalan bilinçlenmiş duyumlarına duygu denir. Bu duygular; sevinç, keder, heyacan gibi sözcüklerle adlandırılabilir. Örneğin, özlemini çektiğiniz uzaktaki bir yakınınızın ansızın gelmesine sevinir, bir ölüm ya da ayrılıkla üzülür, bir sınav sırasında heyecanlanırız. Bunların hepsi duyguya örnek verilebilir.

Okuduğunuz parçada... bir insanın, eylemlerinin ve fikirlerinin dışında kalan bilinçlenmiş duyumlarına duygu denir, cümlesinde tanımlamaya yer verilmiştir. Bu cümle duygu nedir? sorusunun cevabı niteliğindedir.


 

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Türk edebiyatında ilk çocuk romanı Mahmut Yesari'nin "Bağrı Yanık Ömer" adlı eseridir.
Perşembe, 07/31/2014 21:34
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.