Deneme ve Özellikleri

Yazarın kendi seçtiği bir konu üzerindeki fikirlerini serbestçe anlattığı yazı türüdür. Deneme kişiselliğin en fazla öne çıktığı yazı türüdür. Bu türün kesin sınırlarını çizmek oldukça güçtür. Tenkit ve sohbete yaklaşan bir yönü vardır. Bazen felsefi ve bilimsel konular da deneme türü içinde ele alınabilir. Ancak deneme bilimin, ahlakın ve felsefi te­orilerin denetleyici kurallarının dışındadır. Yazarın şahsi düşünceleri ön plana çıkar. Deneme, kendi kendiyle söy­leşme, içten gelen itiraflar gibidir.

 

 

 

Deneme yazarının kesin sonuçlara varmak, bir görüşü ispat etmek, belgelere başvurmak gibi kaygıları yoktur. İle­ri süreceği görüşlerin nasıl karşılanacağını hiç düşünmez. İnsanlığı ilgilendiren konulara yeni açılardan bakmak, genel görüşleri ve peşin hükümleri sarsmaya çalışmak denemenin ayırıcı özellikleridir.

 

Bu türün ilk kurucusu sayılan Montaigne, denemenin ilkelerini şöyle açıklar: "Herkes önüne bakar, ben içime ba­karım: Benim işim yalnız kendimledir. Hep kendimi gözden geçiririm, kendimi yoklarım, kendimi tadarım. Bir şey öğretmem, sadece anlatırım." Denemenin her cümlesinde yazarın kendisi vardır. Okuyucu ile yazar arasında bir duygu, düşünce ve ruh alışverişi meydana gelir. Esere hâkim olan unsur, insanın ta kendisidir.

Deneme yazan kişi, okuru düşünmeye yöneltmeyi, pratik hayatın gerçekleriyle bireyin ilişkisini ortaya koymayı, kül­tür alanındaki değişme ve gelişmelerle insanın nasıl zenginleştiğini göstermeyi ve insanın birey olarak zaman ve toplum karşısındaki tavrını dile getirmeyi amaçlar.

 

Denemeler, rahat okunabilen düşünce yazılarıdır.

 

Denemeler, konularına ve yazılış amaçlarına göre şu şekilde gruplandırılabilir:

  • Kişisel duyarlılık ve dikkatleri konu alan denemeler
  • Öğretici ve eleştirel denemeler
  • Sosyal ve felsefi konularda bireysel düşünceyi ifade eden denemeler

 
 

 

Denemenin Özellikleri

  • Yaşam içindeki her şey denemenin konusu olabilir.
  • Deneme yazarı okuyucuya iletmek istediği fikri bilimsellikten uzak, ispatlama amacı gütmeden, etkileyici bir üs­lupla anlatır, ortaya koyar.
  • Denemede, yazar kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi bir anlatımı tercih eder.
  • Denemede bir sonuca ulaşmak önemli değildir. Denemenin inandırıcılığı kanıtlardan, belgelerden değil, anlatı­mındaki samimiyetten gelir.
  • Deneme yazarı konusunu işlerken bir düşünceden diğerine sıçrayıverir. Makalede olduğu gibi bir düşünsel dü­zenin katı kalıpları içine hapsolup kalmaz.
  • Denemede yazarın kendi beni ortaya çıkar. Çünkü deneme yazarı, her olaya, her duruma "ben"i açısından bak­maktadır.

 
 

Batı Edebiyatında Deneme

 

Denemenin edebi bir tür olarak dünya edebiyatında öncülüğünü Fransız yazar Michel de Montaigne (1533-1592) yapmıştır. Onun "Essais" adlı eseri bu türün ilk örneği olarak kabul edilmektedir. Montaigne'nin denemeleri kilise­nin yanlış bir uygulamayla belirli sınırlar içinde izin verdiği düşünce, bilgi, sanat üretimi anlayışına karşı bir tepki hareketi olarak doğdu. Onun denemeleri, herhangi bir dine, kitaba, kanuna, toplum kurallarına, geleceğe bağlı ol­mayan serbest düşünceler olarak ortaya çıktı.

İngiliz yazar Bacon, 1597'de denemelerini, "Tokluk veren değil de daha çok tat veren tuz taneleri" olarak tanımlamıştır. O, farklı olmayan başlıklar seçmesine rağmen kıskançlık, zenginlik, diyalog, nesne ve durum değişiklikleri gibi kısa, öz, öğretici ve daha ciddi konulara eğilmiştir. Denemeler adlı kitabında daha çok felsefi düşüncelerini or­taya koymuştur.

 

Türk Edebiyatında Deneme

 

Klasik Türk edebiyatında münşeat mecmualarındaki yazılar, bir kenara bırakılırsa, deneme türü Türk edebiyatın­da asıl olarak gazete ile birlikte ortaya çıkmaya başlamıştır. İlk özel gazetenin (Tercüman-ı Ahval) yayın hayatına başlamasıyla beraber gazetelerde çıkan değişik yazılar, zamanla ayrı bir tür olan deneme için zemin oluşturmuş­tur. Tanzimat'tan itibaren bir süre gazete ve dergilerde musahabe üst başlığı altında deneme benzeri yazılar kale­me alınmıştır. Ahmet Haşim'in Bize Göre ve Gurabahane-ı Laklakan adlı eserlerinde yer alan bazı yazılar Türk edebiyatında deneme türünün ilk örnekleri sayılır.

 

Konuları Bakımından Denemeler:

 

Sanat ve Edebiyat Konulu Denemeler

 

Vedat Günyol: Dile Gelseler

Nurullah Ataç: Karalama Defteri, Günlerin Getirdiği

Peyami Safa: Sanat Edebiyat Tenkit

Mehmet Kaplan: Büyük Türkiye Rüyası

Oktay Akbal: Konumuz Edebiyat

Sezai Karakoç: Edebiyat Yazıları

Hilmi Yavuz: Denemeler Karşı Denemeler

Suut Kemal Yetkin: Edebiyat Konuşmaları, Yokuşa Doğru, Düş'ün Payı

Behçet Necatigil: Bile Yazdı

Melih Cevdet Anday: Yiten Söz

Samim Kocagöz: Roman ve Yazarlık Onuru

 

Dil Konulu Denemeler

 

Bu denemeler dil felsefesi, dilin güncel sorunları, eski dil, yeni dil, uydurmacılık, öztürkçecilik, yaşayan dil, konuş­ma ve kültür dili gibi tartışmaları ele alır.

 

Mehmet Kaplan: Kültür ve Dil

Nihat Sami Banarlı: Türkçenin Sırları

Peyami Safa: Osmanlıca-Türkçe Uydurmaca

Ahmet Bican Ercilasun: Dilde Birlik

Emin Özdemir: Dilin Öte Yakası

 

Felsefe Konulu Denemeler

 

Bu gruba giren denemeler, genellikle felsefe eğitimi görmüş ve bu alanda çalışan bilim adamları tarafından yazıl­maktadır.

 

Karışık Konulu Denemeler

 

Tarih, kültür, gündelik hayat, sanat, uygarlık gibi alanlara ait değişik pek çok konuda deneme yazılabilir.

 

Ahmet Haşim: Bize Göre, Gurabahane-i Laklakan

A. Hamdi Tanpınar: Beş Şehir

Cemil Meriç: Bu Ülke, Kırk Ambar

Adnan Binyazar: Duyguların Anakarası

Selahattin Batu: İnsan ve Sanat

Salah Birsel: Kendimle Konuşmalar, Yapıştırma Bıyık, Kediler

Sabahattin Eyuboğlu: Mavi ve Kara

 

Deneme ile Makale Arasındaki Farklar ve Benzerlikler

  • Makalede ortaya atılan düşünce iddia ya da görüş, kanıtlara dayanır. Denemede ise konu kişisel düşünceler, yorum ve bakış açısıyla desteklenir.
  • Makalede düşünce kesin bir sonuca bağlanır. Denemede ise böyle bir zorunluluk yoktur.
  • Makalenin üslup ve anlatımı ciddi, kurallı ve ağırbaşlıdır. Denemenin üslubu yazarına göre değişir.
  • Makalede söz oyunlarına yer verilmez, açık ve anlaşılır bir anlatımı vardır. Deneme yazarı ise konusuna uygun ola­rak söz sanatlarına ve anlam oyunlarına yer verebilir. Denemede dilin doğru ve güzel kullanımı çok önemlidir.
  • Makalede de denemede de konu sınırlaması yoktur; her konuda deneme de makale de yazılabilir.

 
 

Deneme ile Sohbet Arasındaki Farklar

 

Deneme türündeki yazılarda da sohbette olduğu gibi içtenlik ön plandadır. Ancak denemedeki içtenlikle sohbette­ki içtenlik aynı değildir. Denemelerde daha çok, düşünen insanın kendi dünyasındaki bütünlüğü, hoşgörüyü sağ­layan, onu sevimli ve tutarlı kılan içtenlik söz konusudur. Sohbette yazar okur ile konuşur gibi bir anlatımı tercih eder. Böyle yapmakla okuru etkilemeye ve yönlendirmeye çalışır.

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Tanıtım

8-sinif-teog

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

İlk kadın romancı “Fatma Aliye”dir.
Salı, 12/23/2014 07:00
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.