Tanzimat Dönemi Öğretici Metinleri

Herhangi bir konuda insanları bilgilendirmek, sorunları ortaya koymak ya da onlara çözüm üretmek için ortaya konan yazılar, "öğretici metinler"dir. Yazar, bir düşünceyi ya da yaşamın ger­çeklerini, gözlem ve deneyimlerinden yararlanarak okuruna aktarır. Böylece okurlara bir şeyler öğretmek ister.

 

İnsanların belli bir bilgi düzeyi, düşünceleri, inanışları, deneyi­mi, dünya görüşü vardır. Öğretici metinler, insanların, gerçekle­re farklı bir gözle bakmasını sağlar. Öğretici metinler, aydınlat­mak, haber vermek, tanıtmak, uyarmak, düşündürmek, değiş­tirmek, geliştirmek vb. amaçlarla kaleme alınır. Örneğin tarihî bir olayın anlatıldığı öğretici metinde ilk amaç, insanları bilgi­lendirmek, onlara konuyla ilgili bir şeyler öğretmektir. Bunun yanında o metin, olayın gerçek nedenlerini ortaya koyarak uyarma, insanların yerleşik düşüncelerini değiştirme, olaya farklı bir bakış açısıyla yaklaştırma amacını da taşır.

 

Öğretici metinler, farklı türlere ayrılır. Bunların farklı türlere ayrıl­masında en önemli etken, ele alınan konu ve onun niteliğidir. Öteki yazın türlerinin belirlenmesinde anlatım, yani üslup ön plana çıksa da öğretici metinlerde ana etken konudur. Dolayı­sıyla ele alınan konular öğretici metinlerin hangi türde olduğunu da gösterir. Buna göre öğretici metinleri, "bilimsel metin, tarihî metin, felsefi metin, gazete çevresinde gelişen metin türleri, kişisel yaşantıları konu alan metinler" biçiminde tür­lere ayırmak mümkündür. "Bilimsel metin", bilimin çeşitli dal­larında bir konuda kaleme alınan, kanıtlardan yararlanılan me­tinlerdir. Bilimsel metinlerde ortaya konan yargılar, kişisel yo­rumlara değil, kanıtlanabilir ölçütlere dayalıdır. "Tarihî metin", tarihi olayların anlatıldığı öğretici metinlerdir. Belgelere daya­nan tarihî metinlerde nesnel bir anlatım kullanılır, kişisel yorum­lar olabildiğince geri çekilir. "Felsefi metin", felsefeyle ilgili ko­nuları ele alan metinlerdir. "Makale, deneme" gibi, gazete çev­resinde gelişen metin türlerinde ise güncel ya da sanat dalıyla ilgili konular ele alınır. "Gezi yazısı, biyografi" gibi kişisel ya­şantılara dayalı metin türlerinde ise kişilerin yaşamına dayalı bilgiler aktarılır.

 

Öğretici metinlerde insanları bilgilendirmek amaçlandığından açık, anlaşılır, süsten uzak bir dil kullanılır. Bu yazarın ortaya koyduğu düşüncelerin anlaşılmasını kolaylaştırır. İnsanlara bil­gi verilecek bir metinde süslü ve sanatlı bir anlatım benimse­mek, insanları ana düşünceden uzaklaştırır. Süslü ve sanatlı söyleyiş ana düşünceyi örttüğünden insanlar, metinde neyin anlatıldığını tam olarak kestiremez. Bu da verilmek istenen me­sajın tam iletilmesine engel olur.

 

Öğretici metinler, çoğunlukla bir ana düşünce etrafında şekillenir. Bu, yazarın, okurlara iletmek iste­diği düşünce, vermek istediği me­sajdır. Bu ana düşüncenin metin­de yer alması, yazarla, onun yaşa­dığı dönemle doğrudan ilgilidir. Çünkü yazar, yaşadığı döneme kayıtsız kalamayacağı için döne­min sosyal yaşayışına, toplumsal gerçekliklere değinir. Bunları yazı­ya dökerken de döneminin sosyal olaylarıyla ilgili düşüncelerini orta­ya koyar ve vermek istediği mesa­jı, ana düşünceyi yazdığı metne sıkıştırır. İnsanlar da, bu metin­deki ana düşünceyi kendilerince bulup ortaya çıkarır.

 

Öğretici metinlerde düşünceler genellikle, "giriş-gelişme-sonuç" bölümleri uyarınca kaleme alınır. Yazar, "giriş" bölümünde ele alacağı konuyu veya düşünceyi ortaya koyar. "Gelişme" bölümünde bunu ayrıntılarıyla irdeler. Ele aldığı konuya göre belgelerden, kanıtlardan yararlanır. Okura ne tür bilgi vermek isterse o bilgilere burada yer verir. "Sonuç" bölümünde de ortaya koyduğu düşünceleri bir karara bağlar. Yazarın okura ver­mek istediği ana düşünceyi belirlemede sonuç bölümü olduk­ça etkilidir. Burada şunu da unutmamak gerekir ki bu bölümler, aynı düşünce etrafında biçimlendiği için birbirine bağlıdır. An­lamca birbirini destekler. Dikkatle bakıldığında paragrafların, bölümlerin anlamca birbiriyle nasıl bağlantılı olduğu görülür.

Edebiyatımıza Tanzimat döneminde giren makale, fıkra, dene­me gibi öğretici metinlerin gelişmesinde gazetenin önemli bir yeri vardır. Tanzimat sanatçıları, yazdıkları öğretici metinleri dö­nemlerinin gazetelerinde yayınlama olanağı bulmuşlardır. Öte­ki sanatçıların yazdığı makaleler ve diğer öğretici metinler de gazetelerde yayınlanmıştır.

 

Dönemin dar koşulları da göz önünde bulundurulduğunda ga­zetelerin, öğretici metinlerin gelişimine, edebiyatımıza katkısı ortaya çıkar. Dahası bu metinlerin gazetede yayınlanması, hal­kın aydınlanmasında, bilgilenmesinde etkili olmuştur. Çünkü gazete birçok insana ulaşan bir yayın organıdır. Bu insanlar ga­zeteyi okurken, elbette makale, fıkra gibi öğretici metinleri oku­yacaklar, çeşitli konularda yazarların düşüncelerini öğrenmiş olacaklardır. Daha da önemlisi gazetelerin edebiyat sayfaları bulunmaktadır. Edebiyatçıların eserleri ilk kez gazetelerin bu sayfalarında çıkar, daha sonra kitaplaştırıldı.

 

Dahası gazetenin bu gücü, Türk kültürünün ve edebiyatının ge­lişimine de büyük katkı sağlamıştır. Farklı görüşlerin ele alındı­ğı öğretici metinlerin yayınlandığı gazete, bir kültürel zenginlik olarak okurun karşısına çıkmıştır. Ayrıca sanatçılar yazdıkları metinleri okurların beğenip beğenmediğini tepkiler yardımıyla öğrenme fırsatı da yakaladılar. Böylece sanatçılar, daha güzel ürün verme çabasıyla eser ürettiler. Bunun da Türk edebiyatı­na olumlu yansımaları olmuştur.

 

Batı edebiyatından alınan roman, hikâye gibi anlatmaya daya­lı, tiyatro gibi göstermeye dayalı türler ilk defa Tanzimat Döne­mi Edebiyatı'nda görülmüştür. Bunun yanında makale, dene­me gibi öğretici metinler de yine ilk kez bu dönemde görülmüştür. Bu yazı türlerinin gelişmesinde gazete önemli rol oyna­mıştır. Sanatçıların yazdıkları öğretici metinler, dönemin gaze­telerinde yayınlanmıştır. Böylece sanatçıların bu öğretici metin­lerde ortaya koyduğu düşünceler halka daha kolay bir şekilde ulaşmıştır.

Makale

Eleştiri

Anı (Hatıra)

Gezi Yazısı

Mektup

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Tanıtım

8-sinif-teog

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Musamatların yedi dizeden oluşanlarına "müsebba" denir.
Çarşamba, 11/26/2014 05:53
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.