Türkü, Özellikleri ve Çeşitleri

Türkü kelimesinin kaynağı Türk kelimesidir. "Türk" kelimesinin sonuna nispet eki (î) eklenerek Türkî sözü elde edilmiş, bu söz zamanla "Türkü" bi­çimini almıştır. Halkın neşesini, derdini, özlemini, sitemini, dünya görüşünü, inancını vb. yansıtan; hece ölçüsüyle söylenen ana bölümüne bağlantıların eklenmesiyle oluşturulan ezgili anonim ürünlere "Türkü" denir.

 

Türkünün Özellikleri:

  • Türkü nazım şeklinin diğer halk şiiri türleri içinde ayrı bir önemi vardır. Diğer halk şiiri türlerinde ferdî (kişisel) niteliğine karşılık türkülerde sos­yal yan ağır basar.
  • Türkülerin anonim özellik kazanmasında gurbet, göç, gezgin halk şair­leri ve günümüzde de kitle iletişim araçlarının etkisi rol oynamıştır.
  • Türküler, hece ölçüsünün bütün kalıplarıyla söylenir, en çok yedili, se­kizli ve on birli hece ölçüsü kullanılır.
  • Bir türkü iki bölümden oluşur: Bent ve Bağlantı (kavuştak).
  • Bent, türkünün asıl sözlerinin olduğu bölümdür. Bağlantı ise her bendin sonunda tekrarlanan "nakarat" bölümüdür.
  • Bentler ve bağlantılar kendi içinde uyaklanır.
  • Türküler, başlangıçta söyleyeni belli ürünler iken, zamanla türkünün asıl sahibi unutulur, sözlü gelenek içinde farklı yörelere yayılarak ano­nim nitelik kazanır. Ancak söyleyeni belli türküler de vardır. Buna örnek olarak âşık tarzı halk şiirinde türkü nazım biçimini kullanarak şiir söyle­yen sanatçıları gösterebiliriz.

 

 

 

Türküler üç şekilde sınıflandırılabilir:

  • Yapılarına göre türküler
  • Temalarına göre türküler
  • Ezgilerine göre türküler

1. Yapılarına Göre Türküler: Bentlerin, kavuştakların kümelenişi ve uyak­ların düzenine göre değişik yapılar gösterirler. Bent ve bağlantılarda mısra sayısı değişebilir.

  • Mani dörtlükleriyle kurulan kavuştaksız türküler
  • Bentleri dört mısradan oluşan türküler
  • Bentleri üç mısradan oluşan türküler
  • Bentleri iki mısradan oluşan türküler

 

2. Temalarına Göre Türküler: Bu türküler; ninniler, çocuk türküleri, doğa türküleri, aşk türküleri, kahramanlık, askerlik türküleri, tören türküleri, efe türküleri, hapishane türküleri, taşlama, yergi, güldürücü türküler, karşılıklı türküler, gurbet türküleri, ölüm türküleri (ağıtlar), iş türküleri, oyun türküleri gibi değişik temalara göre sınıflandırılabilir.

 

3. Ezgilerine Göre Türküler

a. Usulü Türküler: "Kırık havalar" da denilen bu türküler genellikle, oyun havalarıdır. Ölçüsü ve ritmi belli ezgilerdir. Konya'da oturak, Urfa'da kırık hava, Ege'de zeybek, Trakya ve Marmara'da karşılama, Karadeniz kıyıla­rında horon, Kars ve Erzurum'da Sümmanî ağzı adını alır.

 

b. Usulsüz Türküler: Bunlar uzun havalardır. Söyleyen kişi ana melodiyi değiştirmeksizin kendi üslubu ve ses özelliklerine göre nağmeleri uzatıp kısaltabilir. Ağıt, bozlak, Çukurova, divan, hoyrat, kayabaşı, koşma, maya, Türkmanî adlı çeşitleri vardır.

USULSÜZ

 

Göç göç oldu göçler yola düzüldi

Uyku geldi ela gözler süzüldi

O zamanda elim yârdan üzildi

Ağam nerden aşar yolu yaylanın

Yaylanın aman Bingölün

 

Doldur doldur nargilemi tazele

Sarardı gül rengim döndü gazala (anam gazele)

Dut elimden indir beni mezara (oy oy mezara)

At üstüme avuç avuç toprağı (anam toprağı)

 

Asker indi ılıcanın düzüne

Kimse bakmaz Erzurumun yüzüne

Geri döndüm şeher çarptı gözüme

Ağam nerden aşar yolu yaylanın

Yaylanın anam Bingölün

USULLÜ

ZEYTİNYAĞLI YİYEMEM

 

Zeytin yağlı yiyemem aman,

Basma da fistan giyemem aman.

Senin gibi cahile,

Ben efendim diyemem aman.

 

Kaldım domaniç dağlarında,

Sevgili yarim nerelerde.

 

Kara üzüm asması,

Yeşil olur yazması.

Ben yarimden ayrılmam,

Kara yazı yazması.

 

Kaldım domaniç dağlarında,

Sevgili yarim nerelerde.

 

 

Asmadan üzüm aldım,

Sapını uzun aldım.

Verin benim yarimi,

Annemden izin aldım.

 

Kaldım domaniç dağlarında,

Sevgili yârim nerelerde.

 

Derleyen: Muzaffer SARISÖZEN

Kaynak Kişisi: İhsan KAPLAYAN

Notaya Alan: Muzaffer SARISÖZEN

Yöresi: Bursa

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

İlk kadın opera sanatçısı “Semiha Berksoy”dur.
Perşembe, 08/21/2014 04:21
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.