9. Sınıf Edebiyat Özet Bilgiler
  • Olay çevresinde gelişen edebi metinler göstermeye bağlı ve anlatmaya bağlı edebi metinler olarak iki bölümdür.
  • Göstermeye bağlı edebi metinler geleneksel ve modern tiyatro olarak ikiye ayrılır.
  • Geleneksel tiyatromuz; Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunlarından oluşur,
  • Modern tiyatro; trajedi, komedi ve dram olmak üzere üç bölümdür.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinler içinde masal, destan, halk hikâyesi, mesnevi, manzum hikâye, öykü, roman gi­bi türler vardır.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinlerin oluşumunda dönemin zihniyeti (dinsel, siyasal, toplumsal, ekonomik, sivil ve as­keri koşullar) etkili olur.
  • Anlatmaya bağlı türler belirli bir yapıya sahiptir. Yapı öğesini de olay örgüsü, kişiler, mekân ve zaman unsurları oluşturur.
  • Olay örgüsü, birbirini izleyen olayların serim-düğüm-çözüm planı içinde kurgulanmasıyla oluşturulur.
  • Kişiler; olayları yönlendiren ve çok boyutlu anlatılan karakter ve belli bir grubu, mesleği, zihniyeti temsil eden tek yönlü tiplerden oluşur.
  • Anlatı türlerinde olayın geçtiği, gerçekleştiği ortama mekân denir.
  • Anlatmaya bağlı türlerde olayın etrafında oluştuğu temel konuya tema denir.
  • Temayı oluşturan ana unsur, çatışmadır.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinlerde dil, anlatıcının isteğine veya amacına göre yalın ya da süslü olabilir.
  • Anlatım 1. tekil kişinin ağzından yapılıyorsa, metin kahraman anlatıcının bakış açısı ile yazılmıştır.
  • Anlatım 3. tekil kişinin ağzından yapılıyor ve yazar kahramanlara hükmediyor, onların iç dünyalarına giriyorsa ilahi bakış açısı söz konusudur.
  • Anlatım 3. tekil kişinin ağzından yapılıyor ve yazar olayları kamera tarafsızlığıyla anlatıyor, kendini gizliyorsa göz­lemci anlatıcının bakış açısı kullanılmıştır.
  • Anlatı yazarları, kendilerinden önceki ve çağdaş yazarlardan etkilenirler ve bu da edebi metinlerde gelenek kavra­mı ile açıklanır.
  • Bir metnin, konusu, teması, yapısı, öğeleri, dil ve anlatımı, bağlı olduğu gelenek düşünülerek çözümlenmesine met­nin yorumu adı verilir.
  • Yazarın inançları, beğenileri, tutkuları, estetik değerlerinin eserlerine yansıması, metin-yazar ilişkisini ortaya koyar.
  • Bilinmeyen bir yerde, bilinmeyen bir zamanda, bilinmeyen kişilerin başından geçen olağanüstü olayları anlatan türe masal denir.
  • Masallar üç bölümden oluşur: Başlangıç tekerlemesi, asıl masal bölümü, dilek bölümü.
  • Masallar anonim ürünlerdir, hatta çoğu, zamanla evrenselleşip tüm ulusların malı olmuştur.
  • Dünyanın bilinen ilk masal yazarı, Eski Yunanlı Aisopos (Ezop) tur.
  • Ulusların yaşamında derin izler bırakan savaş, göç, kıtlık gibi olayların etkisiyle oluşmuş, uzun, manzum kahraman­lık hikâyelerine destan denir.
  • Sahibi bilinmeyen anonim destanlara doğal destan, yaratıcısı bilinenlere yapma destan denir.
  • Doğal Türk destanları sırasıyla şunlardır: Saka Türklerine ait Alp Er Tunga ve Şu destanları; Hun Türklerine ait Oğuz Kağan destanı; Göktürklere ait Ergenekon ve Bozkurt destanları; Uygur Türklerine ait Göç ve Türeyiş destan­ları
  • İslamiyet'ten sonra ise Er Manas, Cengiz Han, Battal Gazi, Timur, Danişment Gazi, Köroğlu destanları oluşmuş­tur.
  • Konuları aşk ya da kahramanlık olan, kaynağını gerçek yaşamdan alan, âşık denilen halk ozanlarınca anlatılan ano­nim halk ürünlerine halk hikâyesi denir.
  • Divan edebiyatında düzyazı pek kullanılmadığından, uzun anlatı gerektiren konular mesnevi nazım biçimiyle yazı­lırdı.
  • Dünyaya İran'dan yayılan mesnevi türü; her beyti kendi arasında uyaklı olan, aruzun kısa kalıplarıyla yazılan çok uzun bir şiir türüdür.
  • Türklerin yazdığı ilk mesnevi Yusuf Has Hacip'in yazdığı Kutadgu Bilig'dir,
  • Bir olayın manzume (şiir) biçiminde öyküleştirilmesine manzum hikâye denir.
  • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün bir olayı, olguyu, durumu; kişi, zaman, yer öğeleriyle sınırlandırarak anlatan kı­sa edebi yazılara öykü (hikâye) denir.
  • Dünyada çağdaş ilk öykü örneklerini Boccacio, "Decameron" adlı eseriyle vermiştir.
  • Ülkemizde ilk öykü örnekleri Ahmet Mithat Efendi'nin yazdığı Letaif-i Rivayet, Samipaşazade Sezai'nin yazdığı Kü­çük Şeyler'dir.
  • Belli bir planı olan klasik öykülere olay öyküsü denir ve dünyadaki temsilcisi Guy de Maupassant, ülkemizdeki tem­silcisi Ömer Seyfettin'dir.
  • Yaşamın bir kesitini konu alan, klasik öykü planı olmayan öykülere durum öyküsü denir ve dünyadaki temsilcisi Anton Çehov, ülkemizdeki temsilcileri Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal'dır.
  • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olayları, yer ve zaman göstererek ele alan, kalabalık kadrolu, uzun nesir eser­lere roman denir.
  • Dünyada modern ilk roman, İspanyol yazar Miguel De Cervantes tarafından yazılan Don Kişot'tur.
  • Ülkemizde ilk roman çevirisi, Tanzimat Dönemi'nde Yusuf Kamil Paşa tarafından Fransız yazar Fenelon'dan çev­rilen Telemak adlı eserdir.
  • İlk yerli romanımız ise Şemsettin Sami tarafından yazılan Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat (1872) adlı eserdir.
  • İlk edebi romanımız İntibahı ve ilk tarihi romanımız Cezmi'yi Namık Kemal yazmıştır.
  • İlk realist romanımız, Recaziade Mahmut Ekrem tarafından yazılan Araba Sevdası'dır.
  • İlk natüralist roman Zehra ve ilk köy romanı Karabibik, Nabizade Nazım tarafından yazılmıştır.
  • İlk psikolojik roman Eylül ise Servet-i Fünun sanatçısı Mehmet Rauf tarafından yazılmıştır.
  • Romanlar, konularına göre sosyal, tarihi, belgesel, polisiye, egzotik, biyografik roman ve serüven, tahlil, yığın romanı biçiminde türlere ayrılır.
  • Edebi akımlara göre ise klasik, romantik, realist, natüralist, sürrealist roman gibi adlar alır.
  • İnsan yaşamını sahnede canlandırma sanatına tiyatro denir.
  • Tiyatro, Eski Yunan'da Bağ Bozumu Tanrısı Dionysos adına yapılan törenlerden, 2500 yıl önce doğmuştur.
  • İlk tiyatro türleri tragedya ve komedyadır. Tragedya yaşamın acıklı yönlerini, komedya ise gülünç yönlerini anlatır.
  • Daha sonra acıklı ile gülünç olanı birleştiren dram türü ortaya çıkar. (19. yüzyıl)
  • Çağdaş tiyatro ise absürd ve epik tiyatro kollarına ayrılır.
  • Absürd tiyatro, geleneksel tiyatronun kurallarını hiçe sayan, saçma denilebilecek bir kurgu ve anlamsız sayılabilecek diyaloglarla mesaj vermeye çalışır.
  • Epik tiyatro Brecht tarafından geliştirilmiştir. Dekor, kostüm gibi öğeleri en aza indiren, seyircinin oyuna kapılmasını önlemeye çalışan bir anlayıştır.
  • Müzikli tiyatro ise opera, operet, bale, revü, skeç gibi türlere ayrılır. Bunlar, genel olarak müzikli, şarkılı, danslı ti­yatro türleridir.
  • Türk tiyatrosu, geleneksel ve modern tiyatro kollarına ayrılır.
  • Geleneksel tiyatromuzda köy seyirlik oyunları, Karagöz, meddah ve orta oyunu türleri yer alır.
  • Köy seyirlik oyunları, köylerimizde düğün, sünnet gibi törenlerde köylüler tarafından oynanan basit yapılı oyunlar­dır.
  • Meddah, elinde sopası ve mendiliyle öyküler anlatıp taklitler yapan bir adama dayalı tek kişilik bir oyundur.
  • Orta oyunu sahne ve dekoru olmadığından ortada oynanan, kahramanları Kavuklu ile Pişekâr olan, tuluata (doğaçlama) dayalı bir oyundur.
  • Karagöz, deriden kesilen birtakım tasvirlerin ışık yardımıyla perdeye yansıtılarak oynandığı, kahramanları Karagöz ve Hacivat olan bir oyundur.
  • Modern Türk tiyatrosu, Tanzimat Dönemi'nde Şinasi'nin yazdığı Şair Evlenmesi adlı ilk yerli tiyatro eserimizle baş­lar.
Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Serbest vezni kullanan ilk sanatçı “Nazım Hikmet”tir.
Cuma, 08/01/2014 11:48
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.