9. Sınıf Edebiyat Özet Bilgiler
  • Olay çevresinde gelişen edebi metinler göstermeye bağlı ve anlatmaya bağlı edebi metinler olarak iki bölümdür.
  • Göstermeye bağlı edebi metinler geleneksel ve modern tiyatro olarak ikiye ayrılır.
  • Geleneksel tiyatromuz; Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunlarından oluşur,
  • Modern tiyatro; trajedi, komedi ve dram olmak üzere üç bölümdür.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinler içinde masal, destan, halk hikâyesi, mesnevi, manzum hikâye, öykü, roman gi­bi türler vardır.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinlerin oluşumunda dönemin zihniyeti (dinsel, siyasal, toplumsal, ekonomik, sivil ve as­keri koşullar) etkili olur.
  • Anlatmaya bağlı türler belirli bir yapıya sahiptir. Yapı öğesini de olay örgüsü, kişiler, mekân ve zaman unsurları oluşturur.
  • Olay örgüsü, birbirini izleyen olayların serim-düğüm-çözüm planı içinde kurgulanmasıyla oluşturulur.
  • Kişiler; olayları yönlendiren ve çok boyutlu anlatılan karakter ve belli bir grubu, mesleği, zihniyeti temsil eden tek yönlü tiplerden oluşur.
  • Anlatı türlerinde olayın geçtiği, gerçekleştiği ortama mekân denir.
  • Anlatmaya bağlı türlerde olayın etrafında oluştuğu temel konuya tema denir.
  • Temayı oluşturan ana unsur, çatışmadır.
  • Anlatmaya bağlı edebi metinlerde dil, anlatıcının isteğine veya amacına göre yalın ya da süslü olabilir.
  • Anlatım 1. tekil kişinin ağzından yapılıyorsa, metin kahraman anlatıcının bakış açısı ile yazılmıştır.
  • Anlatım 3. tekil kişinin ağzından yapılıyor ve yazar kahramanlara hükmediyor, onların iç dünyalarına giriyorsa ilahi bakış açısı söz konusudur.
  • Anlatım 3. tekil kişinin ağzından yapılıyor ve yazar olayları kamera tarafsızlığıyla anlatıyor, kendini gizliyorsa göz­lemci anlatıcının bakış açısı kullanılmıştır.
  • Anlatı yazarları, kendilerinden önceki ve çağdaş yazarlardan etkilenirler ve bu da edebi metinlerde gelenek kavra­mı ile açıklanır.
  • Bir metnin, konusu, teması, yapısı, öğeleri, dil ve anlatımı, bağlı olduğu gelenek düşünülerek çözümlenmesine met­nin yorumu adı verilir.
  • Yazarın inançları, beğenileri, tutkuları, estetik değerlerinin eserlerine yansıması, metin-yazar ilişkisini ortaya koyar.
  • Bilinmeyen bir yerde, bilinmeyen bir zamanda, bilinmeyen kişilerin başından geçen olağanüstü olayları anlatan türe masal denir.
  • Masallar üç bölümden oluşur: Başlangıç tekerlemesi, asıl masal bölümü, dilek bölümü.
  • Masallar anonim ürünlerdir, hatta çoğu, zamanla evrenselleşip tüm ulusların malı olmuştur.
  • Dünyanın bilinen ilk masal yazarı, Eski Yunanlı Aisopos (Ezop) tur.
  • Ulusların yaşamında derin izler bırakan savaş, göç, kıtlık gibi olayların etkisiyle oluşmuş, uzun, manzum kahraman­lık hikâyelerine destan denir.
  • Sahibi bilinmeyen anonim destanlara doğal destan, yaratıcısı bilinenlere yapma destan denir.
  • Doğal Türk destanları sırasıyla şunlardır: Saka Türklerine ait Alp Er Tunga ve Şu destanları; Hun Türklerine ait Oğuz Kağan destanı; Göktürklere ait Ergenekon ve Bozkurt destanları; Uygur Türklerine ait Göç ve Türeyiş destan­ları
  • İslamiyet'ten sonra ise Er Manas, Cengiz Han, Battal Gazi, Timur, Danişment Gazi, Köroğlu destanları oluşmuş­tur.
  • Konuları aşk ya da kahramanlık olan, kaynağını gerçek yaşamdan alan, âşık denilen halk ozanlarınca anlatılan ano­nim halk ürünlerine halk hikâyesi denir.
  • Divan edebiyatında düzyazı pek kullanılmadığından, uzun anlatı gerektiren konular mesnevi nazım biçimiyle yazı­lırdı.
  • Dünyaya İran'dan yayılan mesnevi türü; her beyti kendi arasında uyaklı olan, aruzun kısa kalıplarıyla yazılan çok uzun bir şiir türüdür.
  • Türklerin yazdığı ilk mesnevi Yusuf Has Hacip'in yazdığı Kutadgu Bilig'dir,
  • Bir olayın manzume (şiir) biçiminde öyküleştirilmesine manzum hikâye denir.
  • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün bir olayı, olguyu, durumu; kişi, zaman, yer öğeleriyle sınırlandırarak anlatan kı­sa edebi yazılara öykü (hikâye) denir.
  • Dünyada çağdaş ilk öykü örneklerini Boccacio, "Decameron" adlı eseriyle vermiştir.
  • Ülkemizde ilk öykü örnekleri Ahmet Mithat Efendi'nin yazdığı Letaif-i Rivayet, Samipaşazade Sezai'nin yazdığı Kü­çük Şeyler'dir.
  • Belli bir planı olan klasik öykülere olay öyküsü denir ve dünyadaki temsilcisi Guy de Maupassant, ülkemizdeki tem­silcisi Ömer Seyfettin'dir.
  • Yaşamın bir kesitini konu alan, klasik öykü planı olmayan öykülere durum öyküsü denir ve dünyadaki temsilcisi Anton Çehov, ülkemizdeki temsilcileri Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal'dır.
  • Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olayları, yer ve zaman göstererek ele alan, kalabalık kadrolu, uzun nesir eser­lere roman denir.
  • Dünyada modern ilk roman, İspanyol yazar Miguel De Cervantes tarafından yazılan Don Kişot'tur.
  • Ülkemizde ilk roman çevirisi, Tanzimat Dönemi'nde Yusuf Kamil Paşa tarafından Fransız yazar Fenelon'dan çev­rilen Telemak adlı eserdir.
  • İlk yerli romanımız ise Şemsettin Sami tarafından yazılan Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat (1872) adlı eserdir.
  • İlk edebi romanımız İntibahı ve ilk tarihi romanımız Cezmi'yi Namık Kemal yazmıştır.
  • İlk realist romanımız, Recaziade Mahmut Ekrem tarafından yazılan Araba Sevdası'dır.
  • İlk natüralist roman Zehra ve ilk köy romanı Karabibik, Nabizade Nazım tarafından yazılmıştır.
  • İlk psikolojik roman Eylül ise Servet-i Fünun sanatçısı Mehmet Rauf tarafından yazılmıştır.
  • Romanlar, konularına göre sosyal, tarihi, belgesel, polisiye, egzotik, biyografik roman ve serüven, tahlil, yığın romanı biçiminde türlere ayrılır.
  • Edebi akımlara göre ise klasik, romantik, realist, natüralist, sürrealist roman gibi adlar alır.
  • İnsan yaşamını sahnede canlandırma sanatına tiyatro denir.
  • Tiyatro, Eski Yunan'da Bağ Bozumu Tanrısı Dionysos adına yapılan törenlerden, 2500 yıl önce doğmuştur.
  • İlk tiyatro türleri tragedya ve komedyadır. Tragedya yaşamın acıklı yönlerini, komedya ise gülünç yönlerini anlatır.
  • Daha sonra acıklı ile gülünç olanı birleştiren dram türü ortaya çıkar. (19. yüzyıl)
  • Çağdaş tiyatro ise absürd ve epik tiyatro kollarına ayrılır.
  • Absürd tiyatro, geleneksel tiyatronun kurallarını hiçe sayan, saçma denilebilecek bir kurgu ve anlamsız sayılabilecek diyaloglarla mesaj vermeye çalışır.
  • Epik tiyatro Brecht tarafından geliştirilmiştir. Dekor, kostüm gibi öğeleri en aza indiren, seyircinin oyuna kapılmasını önlemeye çalışan bir anlayıştır.
  • Müzikli tiyatro ise opera, operet, bale, revü, skeç gibi türlere ayrılır. Bunlar, genel olarak müzikli, şarkılı, danslı ti­yatro türleridir.
  • Türk tiyatrosu, geleneksel ve modern tiyatro kollarına ayrılır.
  • Geleneksel tiyatromuzda köy seyirlik oyunları, Karagöz, meddah ve orta oyunu türleri yer alır.
  • Köy seyirlik oyunları, köylerimizde düğün, sünnet gibi törenlerde köylüler tarafından oynanan basit yapılı oyunlar­dır.
  • Meddah, elinde sopası ve mendiliyle öyküler anlatıp taklitler yapan bir adama dayalı tek kişilik bir oyundur.
  • Orta oyunu sahne ve dekoru olmadığından ortada oynanan, kahramanları Kavuklu ile Pişekâr olan, tuluata (doğaçlama) dayalı bir oyundur.
  • Karagöz, deriden kesilen birtakım tasvirlerin ışık yardımıyla perdeye yansıtılarak oynandığı, kahramanları Karagöz ve Hacivat olan bir oyundur.
  • Modern Türk tiyatrosu, Tanzimat Dönemi'nde Şinasi'nin yazdığı Şair Evlenmesi adlı ilk yerli tiyatro eserimizle baş­lar.
Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Bunlari Biliyor musunuz?

Bir dizenin bir ifadenin taşıdığı ve onlardan herkesin anladığı gerçek ya da mecaz anlama, asıl anlamı yanında taşıyan bir isme, bir atasözüne, âyete, hâdise, olaya, bir şeyi onun özelliklerini çağrıştıracak sözcük ya da sözcük gruplarının veya dizelerin içine yerleştirmeye "mazmun" denir.
Pazar, 05/27/2018 09:28
Telif Hakkı © 2018 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.