Fiiller (Eylemler)

Kılış, oluş, durum bildiren sözcüklerdir. Kip ve kişi eki alarak çekimlenir.

 

Kazdık: İş - kılış fiili - çekimli fiil

Büyüdün: Oluş fiili - çekimli fiil

Uyumuşum: Durum fiili - çekimli fiil

 

Fiilin kişi ve zaman bildirmeden, yalnız eylem anlamı taşıyan ve "-mek (-mak)" ekiyle kullanılan biçimine mastar denir. Mastar, eylemin ad olarak ifadesi anlamına gelir.

 

gel - mek ("gel-" eyleminin adı)

oku - mak ("oku-" eyleminin adı)

açtır - mak ("açtır-" eyleminin adı)

 

Eylem cümlelerinde asıl yargıyı yüklenen (yüklem olan) öge, çekimli fiildir:

 

Günümüzde toplumsal sınıflar arasındaki farklar gittikçe azalıyor.

 

* Çekimli eylemler, isme ait çekim eklerini alamazlar. Ancak, çoğul eki (-ler, -lar), kişi çekiminde III. çoğul kişi eki olarak kullanılır: Bak - mı - yor - lar

 

* Eylemsi (fiilimsi)ler; eylem anlamı taşıdıkları, mastar biçiminde söylenebildikle­ri, hatta çatı ve olumsuzluk özelliği taşıdıkları halde; kip-zaman ve kişi çekimi­ne sahip olmadıkları için eylemlerden ayrılır. Eylemsiler "ad", "sıfat", "zarf" gö­revi yapan sözcüklerdir; cümlede "özne", "nesne" ve "tümleç" görevi üstlendik­leri gibi "ek eylem" alarak "yüklem" de olabilir.

 

Kalabalık gittikçe artıyor, ben bu kabaran, coşan insan selinde boynumu uzata uzata babamı arıyorum.

 

Altı çizili sözcükler "artmak, kabarmak, coşmak, uzatmak, aramak" mastarlarıyla gösterilebilmekte olduklarından "eylem" (oluş, kılış) bildirmektedir. Ancak hepsi eylem (çekimli eylem) değildir.

 

Artıyor (art-ıyor): Artmak, şimdiki zaman, III. tekil kişi, olumlu. Kip-zaman ve kişi çekimine sahiptir, eylemdir. Cümlede yüklem görevindedir.

 

Kabaran (kabar-an): "Kabar(mak)" eylemi "-an" yapım ekini almıştır. Kip-za­man ve kişi çekimi yoktur. Bu sözcük, "insan seli" tam­lamasının sıfatı görevindedir. Çekimli eylem değil, ey­lemsidir.

 

Coşan (coş-an): "Coş(mak)" eylemi "-an" yapım ekini alarak sıfat olarak kullanılmıştır. Çekimli eylem değildir. Eylemsidir.

 

Uzata uzata (uzat-a...): "Uzat(mak)" eylemi "-a" yapım ekini alarak belirteç ol­muştur. Kip-zaman ve kişi çekimi yoktur. Eylemsidir, "zarf" (belirteç) görevini yapmaktadır.

 

Arıyorum (ara-yor-um): "Ara(mak)" eylemi, "-yor" zaman eki ve "-um" I. tekil ki­şi ekiyle çekimlenmiştir. Cümlede yüklem görevindedir. Çekimli eylemdir.

 

UYGULAMA: Duygu, düşünce ve hayalleri yazılı veya sözlü olarak edebî bir dille anlatma sanatına edebiyat denir: insan zihninin ürünü olan edebiyat; müzik, resim, mimari, hat, tezhip gibi güzel sanatlardan biridir ve malzemesi dildir. Edebiyat, insanla ilgili her şeyi anlatır.

Bu parçadaki altı çizili sözcüklerden hangileri çekimli eylemdir? Neden?

(Çekimli eylem; mastar eki alabilen, kip-kişi çekimine giren ve kurduğu cümlenin yüklemi olan sözcüktür.)

 

 

UYGULAMA:

Dedim dilber yanakların kızarmış

Dedi çiçek taktım gül yarasıdır.

1.    Yukarıdaki dizelerde yer alan çekimli eylemleri bulunuz.

2.    Yukarıdaki dizelerde kaç tane cümle var; cümleleri yazarak yüklemleri gösteriniz.

 
 

FİİLİN NİTELİĞİ

 

Bildirdiği eylemin niteliğine göre fiilleri üçe ayırarak inceleyebiliriz:

 

Kılış ş) Fiilleri: Öznenin, iradesini kullanarak gerçek bir iş yaptığını bildiren fiillerdir. Eylem, genel­likle başka bir nesne üzerinde gerçekleşmektedir; yani kılıştan etkilenen bir nesne vardır. Fiil, geçişlidir. oku(mak), yaz(mak), kaz(mak)...

 

Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, çoğu kez dış etkilerle gerçekleşen; bir durumdan, nitelik­ten başka bir duruma, niteliğe geçişi ifade eden fiillerdir. Gerçekleşmesi bir sürece bağlıdır. Oluşun, özneden başka varlığı etkilemesi söz konusu değildir. Bu yüzden oluş fiilleri geçişsizdir. büyü(mek), zayıfla(mak), ağar(mak), çürü(mek), sarar(mak), ...

 

Durum Fiilleri: Kendi istemi (iradesi) ile gerçekleştirse bile, öznenin aktif olmadığı, başka bir nes­neyi etkilemeyen, geçişsiz fiillerdir. Genellikle öznenin gözlemlenebilen durumu, görünüşü ve hareketi ile ilgilidir. •     dur(mak), yat(mak), sus(mak), uyu(mak), uzan(mak)...

 

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, oluş eylemidir?

A)   Şiddet içerikli oyunlar öğreterek çocuklardaki insani değerleri yok ediyoruz.

B)   Çalışmalarımızda her gün bir adım daha ilerliyoruz.

C)   Son zamanlarda bahçemiz iyice güzelleşti.

D)   Bir haftadır gelip yanımızda sessizce oturuyor.

E)   Bilgisayarındaki pastalarını tek tek inceledi.

Cevap: C

 

 

UYGULAMA: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, özne dışında bir varlığın etkilendiği­ni anlatmaktadır? Bu cümleyi yazınız ve cümlenin eyleminin niteliğini tespit ediniz; eylemi ek - kök ayrımı yaparak inceleyiniz.

* Sınavdaki başarısızlığından dolayı, birkaç günde sararıp soldu.

* Her sabah iki saat kadar egzersiz yapıyordu.

* Sinan Bey birden susunca, herkes ona baktı.

* Ağaçları tam zamanında budamışsınız.

* Nineciğim, son yıllarda sağlığına dikkat etmediğinden iyice zayıfladı.

 

oges

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Türk edebiyatında ilk pastoral şiir Abdülhak Hamit Tarhan'ın "Sahra" adlı şiiridir.
Perşembe, 04/24/2014 16:50
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.