Fiillerde Kip

Eylemin gerçekleşmesi, zaman kavramı içinde mümkündür. Zaman içinde eylem ya gerçekleşerek olup bitmiştir; ya gerçekleşmektedir, henüz bitmemiştir; ya da sözün söylenmesinden sonraki bir zaman diliminde gerçekleşecektir. Eylemin gerçekleş­mesi bir dilek biçiminde ifade ediliyor da olabilir. Dileklerde de örtülü bir gelecek za­man anlamı vardır. Fiilin gösterdiği kılış, durum veya oluşun zamana bağlı olarak nasıl gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini gösteren söyleyiş kalıplarına kip adı ve­rilir.

 

Türkçede kipler nitelik yönünden ikiye ayrılır: haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasar­lama) kipleri.

 

Kiplerin alt türleri belli eklerle yapılır. Her alt türün kendi eki vardır. Bu eklerin kulla­nılışına göre de -biçim açısından- kipleri ikiye ayırıyoruz:

 

1) Basit kip (basit çekim, basit zaman): Fiilin tek kip ekiyle çekimlenişidir: gel-di, gel-miş, gel-se...

2) Birleşik kip (birleşik çekim, birleşik zaman): Fiilin iki kip- eki alarak çekimlen­miş biçimidir: gel-miş-ti, gel-miş-se, gel-(i)yor-du, gel-meli-(y)di...

 

BASİT KİPLER

 

I) Haber (Bildirme) Kipleri

 

Eylemin yapıldığını, yapılıyor olduğunu ya da yapılacağını zamana bağlayarak bildiren kiplerdir.

 

a) Bilinen (-di'li) Geçmiş Zaman: "-di" (-di, -dü, -du, -ti, -ti, -tü, -tu...) eki ile ya­pılır.   Eylem sözden öncedir;  söz söyleyen,  eylemi görmüştür ya da yapıldığından emindir.

 

* Dün epeyce kar yağdı. (Görülmüş)

* Ayak sesleri yaklaşıyor, geldiler. (Duyularla kesinleşmiş)

* Cumhuriyet 1923'te kuruldu. (Bilimsel kesinlik)

 

Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimleri:

 

OLUMLU

YAZ-DI-M

YAZ-DI-K

YAZ-DI-N

YAZ-DI-NIZ

YAZ-DI

YAZ-DI-LAR

 

 

OLUMLU SORU

YAZ-DI-M MI?

YAZ-DI-K MI?

YAZ-DI-N MI?

YAZ-DI-NIZ MI?

YAZ-DI MI?

YAZ-DI-LAR MI?

 

 

OLUMSUZ

YAZ-MA-DI-M

YAZ-MA-DI-K

YAZ-MA-DI-N

YAZ-MA-DI-NIZ

YAZ-MA-DI

YAZ-MA-DI-LAR

 

 

OLUMSUZ SORU

YAZ-MA-DI-M MI?

YAZ-MA-DI-K MI?

YAZ-MA-DI-N MI?

YAZ-MA-DI-NIZ MI?

YAZ-MA-DI MI?

YAZ-MA-DI-LAR MI?

 

 

b) Öğrenilen, Duyulan (-miş'li) Geçmiş Zaman: "-miş" (-mış, -müş, -muş) ekiy­le çekimlenir. Eylem başkasından duyulmuş ya da olup bittikten sonra fark edil­miştir.

 

* Çanakkale'ye dün epeyce kar yağmış (Başkasından öğrenilmiş.)

* Masada uyuyakalmışın. (Bilinçsiz gerçekleşmiştir.)

* Ben görmeyeli epey büyümüşsün. (Sonradan algılamayla fark edilmiştir.)

* Keloğlan birde bakmış ki... (Masal üslubu. Masal ve fıkra anlatım biçiminde de "başkasından öğrenilme" anlamı vardır.)

* Nasrettin Hoca Timur'a demişçi... (Fıkra üslubu)

 

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimleri:

 

 

OLUMLU

YAZ-MIŞ-IM

YAZ-MIŞ-IZ

YAZ-MIŞ-SIN

YAZ-MIŞ-SINIZ

YAZ-MIŞ

YAZ-MIŞ-LAR

 

 

OLUMSUZ

YAZ-MA-MIŞ-IM

YAZ-MA-MIŞ-IZ

YAZ-MA-MIŞ-SIN

YAZ-MA-MIŞ-SINIZ

YAZ-MA-MIİ

YAZ-MA-MIŞ-LAR

 

Olumlu ve olumsuz soru: Yazmış mı? Yazmamışlar mı?

 

 

c) Şimdiki Zaman: "-yor" [-(i)yor, -(ı)yor, -(ü)yor, -(u)yor] ekiyle çekimlenir. Eylem­le söyleyiş aynı anda gerçekleşmektedir. Eylem henüz tamamlanmamıştır.

 

* Babam odasında kitap okuyor.

* Bakın, kar nasıl da yağıyor.

 

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

 

OLUMLU

YAZ-(I)YOR-UM

YAZ-(I)YOR-UZ

YAZ-(I)YOR-SUN

YAZ-(I)YOR-SUNUZ

YAZ-(I)YOR

YAZ-(I)YOR-LAR

 

 

OLUMSUZ

YAZ-MI-YOR-UM

YAZ-MI-YOR-UZ

YAZ-MI-YOR-SUN

YAZ-MI-YOR-SUNUZ

YAZ-MI-YOR

YAZ-MI-YOR-LAR

 

Olumlu ve olumsuz soru: yazıyor musun? Yazmıyor musunuz?

 

d) Gelecek Zaman: "-ecek" (-acak)" ekiyle çekimlenir. Eylem, söyleyişten sonra gerçekleşecektir.

 

* Yarın hastaneye gideceğim.

* Başına öyle çoraplar öreceğim ki cin çarpmışa dönecek.

* Şu adam biraz sonra ağaçtan düşecek.

* Bu toplantıya onu çağırmayacağız.

 

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

 

OLUMLU

YAZ-ACAK-IM

YAZ-ACAK-IZ

YAZ-ACAK-SIN

YAZ-ACAK-SINIZ

YAZ-ACAK

YAZ-ACAK-LAR

 

 

OLUMSUZ

YAZMAYACAĞIM

YAZMAYACAĞIZ

YAZMAYACAKSIN

YAZMAYACAKSINIZ

YAZMAYACAK

YAZMAYACAKLAR

 

Olumlu ve olumsuz soru: Yazacak mısın? Yazmayacaklar mı?

 

e) Geniş Zaman: "-r" [-(i)r, -(ı)r, -(ü)r, -(u)r, -(e)r, -(a)r] ekiyle çekimlenir. Her üç ana zamanı içine alacak genişliktedir. Genel yargıları anlatmakta da işe yarar.

 

* Akşamları kitap okurum.

* Her yaz köyümüze gideriz.

* Kuşlar uçar, solucan yeraltında yaşar.

* Meyveli ağacı taşlarlar.

 

Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimi:

 

OLUMLU

YAZARIM

YAZARIZ

YAZARSIN

YAZARSINIZ

YAZAR

YAZARLAR

 

 

OLUMSUZ

YAZMAM

YAZMAYIZ

YAZMAZSIN

YAZMAZSINIZ

YAZMAZ

YAZMAZLAR

 

Olumlu ve olumsuz soru: Yazar mısın? Yazmaz mısınız?

 

II)  Dilek (Tasarlama) Kipleri

 

Eylemin yapılmasını dilek olarak anlatan kiplerdir. Bunlarda özel bir zaman an­lamı yoktur. Ancak, hepsinde bir gelecek zaman ayırtısı, tasarlama anlamı se­zilir.

 

a)  Gereklilik Kipi: "-meli" (-malı) ekiyle çekimlenir. İşin yapılması ya da yapılma­ması gerektiğini bildirir.

 

* Yarın mutlaka dershaneye gelmeli.

* Çalışmadan olmayacağını artık anlamalısın.

* Yükselmeli, dokunmalı, alnın semalara.

 

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

 

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZMALIYIM

YAZMAMALIYIM

YAZMALISIN

YAZMAMALISIN

YAZMALI

YAZMAMALI

YAZMALIYIZ

YAZMAMALIYIZ

YAZMALISINIZ

YAZMAMALISINIZ

YAZMALILAR

YAZMAMALILAR

 

 

Soru ve olumsuz soru: Yazmalı mıyım? Yazmamalı mısınız? Yazmamalılar mı?

 

Not: Cümleye gereklilik anlamı, bazı sözcüklerin anlamlarından yararlanılarak kazandırılabilir.

 

* Yarın dershaneye gelmem gerekiyor. (Şimdiki zaman çekimli)

* Çalışmak zorundayım. (Yüklem, ek eylem almış isim soylu sözcük)

* Yazmanız gerek (Geniş zaman çekimli)

 

b) Dilek-Koşul (Dilek-Şart) Kipi: "-se" (-sa) ekiyle çekimlenir. Bir eylemin gerçekleşmesi için gerekli olan öteki eylemi bildirir. Koşullu yargılar yan yargı gibi­dir, yarım izlenimi uyandırır. Arkasından tamamlayıcı asıl yargı gelir.

 

* Biraz daha beklesek otobüse binerdik.

* Çiçeği biraz sulasanız yeşerir.

 

Koşul anlamından uzaklaştığı durumlar da vardır.

 

* Bu işte bir bit yeniği var ama nasıl anlasak?

* Dünya yıkılsa umurunda değil.

* Ne verseler ona razı olacağız.

 

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

 

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZSAM

YAZMASAM

YAZSAN

YAZMASAN

YAZSA

YAZMASA

YAZSAK

YAZMASAK

YAZSANIZ

YAZMASANIZ

YAZSALAR

YAZMASALAR

 

Soru ve olumsuz soru: Söylesem mi, söylemesem mi?

 

c) İstek Kipi: "-e" (-a) ekiyle çekimlenir. Eylemin yapılmasının istendiğini anlatır. Öğütlerin, direktiflerin anlatımına uy­gundur. II. ve III. kişi için kullanıldığında emir kipine yaklaşır. Günümüzde bu ki­şiler (II. ve III. tekil-çoğul kişiler) pek kullanılmamaktadır.

 

* Kendimize güvenelim, çalışalım; sonra övünelim.

* İyilik edelim, iyilik bulalım.

 

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

 

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZAYIM

YAZMAYAYIM

YAZASIN

YAZMAYASIN

YAZA

YAZMAYA

YAZALIM

YAZMAYALIM

YAZASINIZ

YAZMAYASINIZ

YAZALAR

YAZMAYALAR

 

Soru ve olumsuz soru: yazayım mı? Yazmayalım mı?

 

d) Emir (Buyuru, Buyruk) Kipi: Belli bir eki yoktur. Her fiilin Çekimsiz biçimi II. te­kil kişi için emir çekimidir: otur, yaz, ye, konuş... III. kişi için "-sin" ve "-sinler" ekleri kullanılır.

 

Asıl kullanımı emirleri, direktifleri bildirmek içindir. Dilekleri rica, dua, yalvarma biçimlerinde de ifade eder.

 

* Yere yatın! (Gerçek emir)

* Biraz sabırlı ol. (Öğüt, tavsiye)

* Lütfen biraz daha bekleyin. (Rica)

* N'olur bize acıyın! (Yalvarma)

* Ya Rab; sen benim yüzümü kara çıkarma! (Dua)

 

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

 

OLUMLU

------

YAZ

YAZSIN

------

YAZINIZ

YAZSINLAR

 

I. kişinin yerinde gerektiğinde istek çekimi kullanılır: Yazayım, Yazalım.

 

Emir kipinin olumsuzu, sorusu, olumsuz sorusu da kullanılır: Yazma, Yazmayın; Yazsın mı? Yazmasınlar mı?

 

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem, "istek kipi ikinci tekil kişisiyle" çekimlenmiştir?

A)   En ırak yollar bir yakın olsa

B)   Benim de bir evim olsa

C)   Kızılırmak parça parça olasın

D)   Dostum Lokman Hekim olsa

E)   Şimdi bir kuş olsam, dalına konsam

Cevap: C

 

 

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem gereklilik kipindedir?

A)   Çınar yeşili sundurmamda / Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına

B)   Akçakavaklar ıslanırken / Örter bizi güz ananın yaprakları

C)   İşte duruyor bir çocuk / Mürdüm eriği gözleriyle                                                     

D)   Bir yüce dağdan bir yüce dağa / Dikmişim ışıklı direklerimi

E)   Kırmızı alıç boncuğunu / Alıp dizdim sevginin ipliğine

(ÖSS - 1992)

Cevap: A

 
 

 

 

UYGULAMA:

Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taşına

Sonra gök kubbeyi alsam da rida namıyla

Kanayan lahdine çeksem bütün ecramıyla

 

O bunca yıl çalışıp alnının teriyle seni nasıl büyüttü?

Bugün sen de kendi kardeşini

 

Yetim bırakmayarak besleyip büyütmelisin.

 

Yukarıda M. Akif Ersoy'un şiirlerinden alınmış dizeler bulunmaktadır.

 

Bu dizelerde dilek kipleriyle çekimlenmiş eylemleri bulunuz ve ek - kök ayrı­mı yaparak inceleyiniz.

 

 

Birleşik Zamanlı Fiiller

Birden çok kip-zaman ekiyle çekimlenerek iki kip-zaman anlamı kazanmış fiillere birleşik zamanlı fiiller denir.

Fiil kök ya da gövdesi + Basit zaman (haber / dilek kipi) + ekeylem +  kişi eki = Birleşik zamanlı eylem

Fiilin birleşik çekimi: Haber ya da dilek kiplerinden biriyle çekimlenmiş fiile ek eylem getirilmesiyle sağlanır. Böylece fiilin kipine yeni bir boyut kazandırılmış olur.

Karşı koysaydım eğer, işim bitmişti.

Ekeylemler ayrı da yazılabilir: koysa idim, bitmiş idi.

Hikâye Birleşik Zaman (Öyküleme Birleşik Zaman)

Ekeylemin bilinen geçmiş zaman eki ile yapılır, (idi, -di, -di, -du, -dü, -ti, -ti...) Basit çekimli fiile, bilinen geçmiş zaman anlamı ekler.

* Kuyunun başında toplanmıştık. (-miş'li geçmiş zamanın hikâyesi.)

* Gerede pazarından aldıydı. (-di'li geçmiş zamanın hikâyesi)

* Duvardan su sızıyordu. (Şimdiki zamanın hikâyesi)

* O da gelecekti. (Gelecek zamanın hikâyesi)

* O erik erken kızarırdı. (Geniş zamanın hikâyesi)

* Biraz zaman tanımalıydın (Gereklilik kipinin hikâyesi)

* Olanları bir görseydiniz... (Dilek - şartın hikâyesi)

* Vaktinde geleydiniz. (İstek kipinin hikâyesi)

Emir kipinin hikâye çekimi yoktur.

Rivayet (Söylenti) Birleşik Zaman

Basit çekimli bir fiile "-miş"(imiş) ekeylemi getirilerek yapılır. Fiile kesin olmama, başkasından duyulma gibi anlamlar yükler:

* Ona güvenmeliymişiz. (Gerekliliğin rivayeti)

* Şiiri güya o yazmışmış. ("-miş'li" geçmişin rivayeti) (İnanılmama durumunu güçlendiriyor.)

* Bu sokakta oturuyormuş. (Şimdiki zamanın rivayeti)

* Duydum, az daha maçı kaybedecekmişsiniz. (Gelecek zamanın rivayeti)

* Zaman zaman onu görürmüşsünüz. (Geniş zamanın rivayeti)

* İki dakika erken gelseymişiz. (Dilek-şartın rivayeti)

* Biraz daha açık renk olaymış... (istek kipinin rivayeti)

Emir kipinin ve kesin (di'li geçmiş / bilinen geçmiş) geçmişin rivayeti yoktur.

Koşul (Şart) Birleşik Zamanı

Basit çekimli bir fiile ekeylemin şart biçiminin (-se, ise) getirilmesiyle yapılır:

Haber verirseniz geliriz. (Geniş zamanın şartı)

Bana masal okuduysan... (Bilinen geçmişin şartı)

Teminatı yatırmışsanız ihaleye girersiniz. ("-miş"li geçmişin şartı)

O söylüyorsa doğrudur. (Şimdiki zamanın şartı)

Alacaksanız gecikmeyin. (Gelecek zamanın şartı)

Dilek kiplerinin şart birleşik çekimi kullanılmaz. Şartın şartı ve "emir"in şartı mantık­sızdır. İstek ve gerekliliğin çekimi mümkün gibidir; ancak bunlarla cümle kurulma­sı zordur:

Geleyseniz: (istek kipinin şartı)

Almalıysanız: (gerekliliğin şartı)

Yukarıdaki iki fiili cümlede kullanmaya çalışınız; anlamlı ve mantıklı bir söz dizisi oluşturmanın zorluğunu göreceksiniz.

Not: Birleşik kip çekimini sağlayan ikinci ek, aslında ekeylemdir, ayrı da yazılabilir: gelmiş idi, gelmiş iise, geliyor idi...

 

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi "şimdiki zamanın rivayeti" biçimin­dedir?

A)   Oturdukları evi 20 yıl önce almışlarmış.

B)   Geçen yıl arada sırada arkadaşlarla buluşup sinemaya gidiyorduk.

C)   Ben de onun gelmesini bekliyordum.

D)   O filmi ben de yıllar önce görmüştüm.

E)    Eskiden kışlar daha soğuk, yazlar daha sıcak geçiyormuş.

ÖYS - 1995

Cevap: E

 

 

UYGULAMA:

Yaklaşık otuz beş yıl öncesine kadar kimsenin ondan haberi yoktu. Kayıp bir kent değildi. Unutulmuştu yalnızca. Sırtını yasladığı dağın dik yamaçlarında, toprak al­tında bulunan bu kentten, Avrupalı gezginler bir iki satır da olsa söz etmişlerdi. 19. yüzyılda yapılan bilimsel bir yüzey araştırmasında da kimliği belirlenmişti. Ama bu silik izlerin peşine pek kimse düşmedi.

Bu parçada geçen birleşik zamanlı eylemleri bulunuz, ek - kök ayrımı yaparak inceleyiniz.

 

Tanıtım

8-sinif-teog

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Rubainin diğer adına "terane" denir.
Çarşamba, 10/22/2014 06:44
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.