Cümlenin Ögeleri - Sayfa 6
Makale İçeriği
Cümlenin Ögeleri
Yüklem
Özne
Özne Çeşitleri
Nesne
Dolaylı Tümleç
Zarf Tümleci
Edat Tümleci
Tüm Sayfalar

 

4) DOLAYLI TÜMLEÇ:

Bir cümlede yüklemin bildirdiği işin, oluşun; yöneldiği, bulunduğu ve de ayrıldığı yönü, yeri bildiren sözcük ya da sözcük öbekleridir.

Dolaylı tümleç için kurallar:

  • Bir sözcüğün ya da sözcük öbeğinin dolaylı tümleç olabilmesi için mutlaka adın "-e, -de, -den" takısını alması gerekir.
  • Ama her "-e, -de, -den" takısı alan sözcük ya da sözcük öbeği dolaylı tümleç değildir. Hem soruda hem de yanıtında bu eklerin bulunması gerekir.
  • Dolaylı tümleci bulunduran sorular da adın; "-e, -de, -den" takısını almıştır.
  • Kime, kimde kimden, neye, nede, neden, nereye, nerede, nereden, ne yana, ne yanda, ne yandan, ne tarafta, ne tarafa, ne taraftan... gibi.

Örnekler:

  • Çocuk,/ az önce/ dışarı/ çıktı.
      Ö.          ZT.        ZT.        Y.

Bu cümlede yüklem "nereye" diye soruluyor. Yanıt "dışarı" diye veriliyor. Soruda "-e" eki var; ancak yanıtında yok. Bu nedenle "dışarı" yanıtı "B.T" olur.

  • Çocuk,/ az önce/ dışarıya/ çıktı.
      Ö.          ZT.           DT.        Y.

Bu cümlede yükleme yöneltilen "nereye" sorusunda ve yanıtı olan "dışarıya" sözünde "-e" eki var. Bu nedenle "dışarıya" sözü "D.T" olur.

  • Biz/ oraya/ çocukluğumuzda/ giderdik.
     Ö.     DT.             ZT.                   Y.

Bu cümlede "çocukluğumuzda" sözü "-de" eki almış; ancak yükleme yöneltilen soruda (ne zaman) "-de" eki yok. Bu nedenle "çocukluğumuzda" sözü "B. T" olur.

  • Adam,/ ateşinden/ sayıklıyor.
             Ö.           ZT.             Y.

Bu cümlenin yüklemine "neden" sorusu yöneltilince "ateşinden" yanıtı alınır. Görünüşte hem soruda hem de yanıtında "-den" eki var. Oysa "neden" sorusundaki "-den" eki yapım ekidir. "Niçin" anlamına geliyor. Bu nedenle yanıtı olan "ateşinden" sözü "B.T'tir.

  • O,/ matematikten/ anlamaz.
    Ö.           DT.                Y.

Cümlenin yüklemine "neden" sorusu yöneltilince "matematikten" yanıtı alınıyor. Bu, D.T. tir. Çünkü "neden" sorusundaki "-den" eki hal ekidir. Bu sorunun yerine "niçin" sorusu getirilemiyor. Dolayısıyla hem soruda hem de yanıtında "-den" eki var. "Matematikten" sözcüğü "D.T." tir.

Dolaylı Tümleç Olan Sözcükler ve Tamlamalar: 

Aynı öznedeki gibi, adlar, sıfatlar, zamirler ile ad ve sıfat tamlamaları da dolaylı tümleç görevinde bulunabilirler.

Örnekler:

  • (O)/ Bahçeye/ çıktı. (ad)
    GÖ.    DT.          Y.
  • Ali'de/ aynısı/ var. (ad)
      DT.      Ö.       Y.    
                         
  • Ay'a,/ gidildi,/ Merih'e de/ gidilecek. (ad)
     DT.      Y.                DT.            Y. 
  • (Onlar)/ Bize/ dün akşam/ geldiler. (zamir)
        GÖ.     DT.          ZT.            Y
  • (Ben)/ Bana söylediklerini/ onlara da/ söyledim. (zamir)
      GÖ.           B.li. N.                   DT.              Y.
  • (O)/ Bazısına/ elbise/ almamış. (zamir)
      GÖ.    DT.        B.siz N.     Y. 
  • (Biz)/ Evin yanına/ iyice/ yaklaştık. (isim tamlaması)
      GÖ.       DT.             ZT.        Y.
  • (O)/ Okulun kapısında/ duruyordu. (isim tamlaması)
      GÖ.           DT.                     Y.
  • (O)/ Masanın üstünde/ duruyor. (isim tamlaması)
      GÖ.           DT.                   Y.
  • Akıllı insana/ kurnazlık/ gerekmez. (sıfat tamlaması)
           DT.               Ö.              Y.
  • Akılsız başa/ söz/ neylesin. (sıfat tamlaması)
        DT.            Ö.       Y.


 

Bunlari Biliyor musunuz?

Murabba, muhammes gibi bentlerle kurulan manzumelerin birinci bendin sonunda kullanılan dizenin diğer bentlerin sonunda nakarat halinde kullanılmasına "mütekirrir" denir.
Perşembe, 11/23/2017 01:46
Telif Hakkı © 2017 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.