Yüklemlerine Göre Cümleler

CÜMLE ÇEŞİTLERİ

A-   YÜKLEMLERİNE GÖRE CÜMLELER

1. Fiil Cümlesi

2. İsim Cümlesi

B-   ÖĞELERİNİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

1. Kurallı (Düz) Cümle

2. Devrik Cümle

3. Eksiltili Cümle

C-  ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER

1. Olumlu Cümle

2. Olumsuz Cümle

3. Soru Cümlesi

4. Emir Cümlesi

5. Dilek Cümlesi

D-   YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER

1. Basit Cümle

2. Bileşik Cümle

a) Girişik Birleşik Cümle

b) İlgi Cümlesi

c) Şart Cümlesi

3. Sıralı Cümle

a) Bağımsız Sıralı Cümle

b) Bağımlı Sıralı Cümle

4. Bağlı Cümle

   

Bir duyguyu, düşünceyi, isteği, olayı ya da yargıyı anlatmak için kurulan sözcük dizisine cümle (tümce) denir.

Cümle, bir yargıyı ya da isteği eksiksiz biçimde ortaya koyar.

"Kuşların bakışından büyülenip

Dalmışım akşamın alacasına."

Bu iki dize, bir durumu, bir yargıyı bildirmektedir; bir cümle oluşturmuştur.

Daha önce de belirtildiği gibi cümlenin en önemli -olmazsa olmaz- öğesi yüklemdir; yüklem olmadan cümle olmaz.

Türkçede cümleler, yükleme göre biçim alır, türlere ayrılır.

Cümle çeşitlerinden söz edildiğinde hemen cümlenin yük­lemine bakılmalı, yüklem bulunmalıdır.

Yüklemin ne olduğunu yeniden anlatmak çok gereksiz olur. Hâlâ yüklem öğrenilmediyse bu konulara bakmaya ne gerek var?

Otuz iki dişten çıkan, otuz iki mahalleye yayılır.

Yukarıdaki atasözünün (cümlenin) yüklemi "yayılır" fiilidir.

Bu cümlenin yüklemi bulununca, bu atasözü ile ilgili şunlar ilk anda söylenebilir:

"Kurallı (düz) cümle - fiil (eylem) cümlesi - olumlu cümle"

Türkçede cümleler dört ayrı yönden çeşitlere ayrılır, grup-landırılır:

A) Yüklemlerine Göre Cümleler

B) Öğelerin Dizilişine Göre Cümleler

C) Anlamlarına Göre Cümleler

D) Yapı Bakımından Cümleler

A) YÜKLEMLERİNE GÖRE CÜMLELER

Yüklemlerine göre cümleler; yüklemin türüne, yüklemin hangi tür sözcük olduğuna göre gruplandırılır. Yüklemle­rine göre iki çeşit cümle vardır:

I. Fiil (eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli fiil olan cümledir. Çekimli fiilin ne olduğunu bir kez daha hatırlayalım: Çekimli fiil, kip eki (haber ya da dilek kipleri) ve kişi eki almış olan fiildir.

Aşağıdaki cümlelerde yüklemler çekimli fiildir:

  • "Hedefe yaklaştıkça zorluklar artacaktır."
  • "Eline diken batmadan gül toplayamazsın."
  • "Sabırlı adam, bir iğne ile kuyu kazar."
  • "Yavaş ve sabırla çalışma, güzel işler üretir."
  • "Yüzeyde hazine bulamazsınız."
  • "Okyanusu suya bakarak aşamazsın."

Çekimli fiil tek kip eki alabileceği gibi, iki farklı kip eki de alabilir; yani bileşik çekimli fiil olabilir:

Aşağıdaki dizelerde, çekimli fiil durumunda olan yüklemler vardır:

"Sihrinle hayalimden ayın nakşı silindi

Her hissime bir taze çocuk safveti sindi."

"Saadet benziyor boş bir seraba,

Düşüyor her seven gönül azaba,

Gelmiyor çekilen dertler hesaba

Diyorum, sebep ne bu ıstıraba?"

 

(Orhan Seyfi ORHON)

 

"Baktıkça yüzünüze aksiniz vurdu bana

Neşe dolu gözlerim büründü bir dumana."

 

"Yıllarca gurbette çektiği çile,

Canlanır yeniden gelerek dile."

 

"Bütün mevsimlerin üstüne,

Geriliyor bembeyaz bir kanat."

 

"Güneş vurmuş içime,

Kuşlara yapraklara dönmüşüm."

 

II. İsim (ad) Cümlesi: Yüklemi isim ya da isim soylu sözcük olan cümleler, yük­lemine göre isim (ad) cümlesidir. Yüklemi fiil olmayan her cümle isim cümlesidir:

  • "Ben dünyadan bihaber bir çocuğum."
  • "Şimdi o dünyadan hiçbir haber yok.
  • "Yok, bizi arayan soran kimsemiz."
  • "Gün gelince biz değil miyiz ölen?"
  • "Hangi resmime baksam ben değilim."
  • "Efkâr ettiğimiz şey memleketin halidir."

* İsim cümlesinde yüklem olan isim ya da isim soylu sözcük­ler, ekfiil (ekeylem) alarak yüklem olur:

  • "Gökyüzünün başka rengi de varmış."
  • "Alçakgönüllü adamdın"
  • "Akşama sabaha yolcudur."
  • "İçliyimdir herkes kadar."
  • "Bir leylak bahçesisin karşımda."
  • "Zaman da bir kozadır, ipekböceğim
  • Bir dışındayız, bir içinde"

* Ekfiilin olumsuzunda "değil" kullanılır; ancak "değil" yalnız başına bir cümlenin yüklemi olmaz:

"Sevda değil, beni böyle ağlatan." Yüklem

"Yalnız yaşamak kolay değil."

"Bunları anlatan bir kişi değil."

* Ekfiilin geniş zamanında üçüncü tekildeki "-dır, -dir" eki çoğu zaman düşer, "-dır, -dir" eki düşse de bu sözcüklerde yine ekfiil vardır:

  • "Bu bir kılıçbalığının öyküsü(dür)"
  • "İstanbul limanı bu günlerde tenha(dır)"
  • "Bu türkünün yüreğinde sancı var(dır)"
  • "Aramızda(dır) uzun zamandır yüzünü görmediklerimiz."
  • "Senin ışıklı günlerin, Benim iyimser dostlarım Hepsi, hepsi şiirde(dir)"

* Fiilin dışındaki farklı türlerden sözcükler ya da söz öbekleri isim cümlelerinde yüklem olarak kullanılabilir:

  • "Bütün benliğimizi saran korkuydu." (isim)
  • "Başka birisi yok beni duyan." (İsim)
  • "Yalanmış bize gerçek diye anlatılanlar." (İsim)
  • "Siz Ali Bey, Veli Beyefendi busunuz. (Zamir)
  • "Gelecekler önünde suçlusunuz." (Adlaşmış sıfat)
  • "Ama nedir çağlar üzre,
  • "Beni senden güçlü kılan?" (Zamir)
  • "Gözlerinin rengi ne güzeldi!" (Adlaşmış sıfat)
  • "Girmek üzereyim, dar kapısından O eski rüyalar âleminin." (Edat grubu)
  • "Nedir bu adamlardan çektiğim?" (Zamir)
  • "Kış ortasıydı bizim geldiğimiz zaman." (Ad tamlaması)
  • "Herkesi canından bezdiren fabrikaların gürültüsüydü." (Ad tamlaması)
  •  "Suda yıldızların parıltısıdır
  • "Bu karanlıkta bazı bazı çakan." (Ad tamlaması)
  •  "Benim sadık yârim kara topraktır." (Sıfat tamlaması)
  • "Cehaletin ilacı okumaktır." (Fiilimsi-isimfiil)
  • "Bu vatan toprağın kara bağrında
  • "Sıra dağlar gibi duranlarındır." (Fiilimsi grubu)
  • "Bir hastanın nabzı gibidir sesler." (Edat grubu)

* Mastarlar da ekfiil alarak isim cümlesinin yüklemi olur:

  • Hayattaki en zor şey alışmakmış.
  • Sabretmekti yapabildiğimiz tek şey.
Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Tanıtım

8-sinif-teog

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Türk edebiyatında ilk pastoral şiir Abdülhak Hamit Tarhan'ın "Sahra" adlı şiiridir.
Pazar, 11/23/2014 21:42
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.