Fiiller - Eylemler (8. Sınıf)

İş, oluş, hareket bildiren sözcüklere fiil (eylem) denir. Fiiller, varlıkların yaptığı işleri, oluşları ya da kılışları zamana ve kişiye bağlayarak anlatan kelimelerdir.

bilmek, görmek, anlatmak, yürümek, sormak, tanı­mak, yazmak...

Yağmur sabaha kadar yağdı.

İyi davranmıyor çocuklarına.

Yüksekçe bir duvardan atladı.

Bizi ne anlar, ne dinlerdi.

Yukarıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcükler iş, oluş ve hareket bildirdiklerinden eylemdir.

Türkçede kimi eylemler oluş bildirir, kimi eylemler durum bildirir, kimi eylemler de kılış bildirir.

Oluş Bildiren Eylemler

Oluş bildiren eylemlerde bir durumdan başka bir duruma geçiş söz konusudur. Çoğunlukla da bu geçiş gözle takip edilemez.

sararmak, yeşermek, çürümek, büyümek, iyi­leşmek...

Durum Bildiren Eylemler

Durum bildiren eylem bir nesneye yönelik olmayan, bir durumdan başka bir duruma geçişin söz konusu olmadığı fiillerdir.

bakmak, üşümek, başlamak, ağlamak, durmak...

Kılış Bildiren Eylemler

Bu tür eylemler bir nesneye, varlığa yöneliktir.

okumak, bilmek, unutmak, temizlemek, görmek...

Örnek Soru:

Aşağıdakilerin hangisindeki eylemler, sırasıyla "durum", "oluş" ve "kılış" bildirmektedir?

A) Gitmek - uzamak - yıkamak

B) Sormak - gülmek - tanımak

C) Batmak - ekşimek - varmak

D) Vermek - ütülemek - üzülmek

Cevap: A

Fiillerde Kişi (Şahıs)

Fiildeki işi, oluşu gerçekleştiren varlığa kişi denir.

Fiillerde kişi, eylemin sonuna eklenen eklerle göste­rilir.

I. Tip

II. Tip

III. Tip

I. Tekil Kişi Ekleri

-im

-m

-

II. Tekil Kişi Ekleri

-sin

-n

-

III. Tekil Kişi Ekleri

-

-

-sin

I. Çoğul Kişi Ekleri

-iz, -lim

-k

-

II. Çoğul Kişi Ekleri

-siniz

-niz

-im, iniz

III. Çoğul Kişi Ekleri

-ler

-ler

-sinler

1. Tip kişi ekleri:

* okuyor - um

* okuyor - uz

* okuyor - sun

* okuyor - sunuz

* okuyor -

* okuyor - lar

2. Tip kişi ekleri:

* okudu - m

* okudu - k

* okudu - n

* okudu - nuz

* okudu -

* okudu - lar

3. Tip kişi ekleri:

* -

* oku

* oku - sun

* -

* oku - y - un, (oku - y - unuz)

* oku - sunlar

Fiillerde Kip:

Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre çeşitli ekler­le biçimlenir. Bu biçimlere kip denir.

Türkçede haber (bildirme) ve dilek (isteme) kipleri olmak üzere iki tür kip vardır.

A. Haber (Bildirme) Kipleri

Eylemlerdeki işi, oluşu ve hareketi belli bir zaman kavramı içinde bildiren kiplerdir.

Haber kiplerinde zaman kavramı vardır.

Haber kipleri; görülen, duyulan geçmiş zaman, şim­diki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman olmak üzere beşe ayrılır.

a)  Görülen (-di'li) Seçmiş Zaman

Fiillere -di, -di, -du, -dü; -ti, -ti, -tu, -tü eklerinden uygun olanı getirilerek yapılır. Eylem konuşma anın­dan önce yapılmıştır. Söyleyen kişi eylemi yapmıştır ya da görmüştür.

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Sordum

Sormadım

Sordun mu?

Sordun

Sormadın

Sordun mu?

Sordu

Sormadı

Sordun mu?

Sorduk

Sormadık

Sorduk mu?

Sordunuz

Sormadınız

Sordunuz mu?

Sordular

Sormadılar

Sordular mı?

 

* Dünkü maçı ben de izledim.

* Tatilde hepimiz çok eğlendik.

* Bunları bize siz söylediniz.

* Partiye katıldık, ailesiyle tanıştık.

* Gece yarısına doğru şehirden ayrıldık.

b)  Duyulan (-miş'li) Geçmiş Zaman

Fiillere -mış, -miş, -muş, -müş eklerinden uygun ola­nı getirilerek yapılır. Eylem konuşma anından önce yapılmıştır. Söyleyen kişi eylemi yapmamıştır, başka­sından öğrenmiştir.

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Vurmuşum

Vurmamışım

Vurmuş muyum?

Vurmuşsun

Vurmamışsın

Vurmuş musun?

Vurmuş

Vurmamış

Vurmuş mu?

Vurmuşuz

Vurmamışız

Vurmuş muyuz?

Vurmuşsunuz

Vurmamışsınız

Vurmuş musunuz?

Vurmuşlar

Vurmamışlar

Vurmuşlar mı?

* Arkadaşlarına her şeyi anlatmış.

* Beyoğlu'nda yeni bir dükkân açmış.

* Yangın kısa sürede söndürülmüş.

** Duyulan (-miş'li) geçmiş zaman kipinde yapılan işin sonradan farkına varma veya gerçekleşen bir değişi­mi fark etme anlamı da vardır.

* Akşam maçı izlerken uyumuşum.

* Yine dudakların çatlamış.

* Çay çok demli olmuş.

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-mış, -miş" eki eyleme başkasından duyma anlamı katmamıştır?

A) Dün okul arkadaşlarıyla buluşmuş.

B) Suçluları o yakalatmış.

C) Başka bir yere taşınmışlar.

D) Bu ağaçlar da çürümüş.

Cevap: D

c) Şimdiki Zaman

Fiillere -yor, -(ı)yor eki getirilerek yapılır. Eylemin konuşma anında yapıldığını bildirir.

Şimdiki zaman eki -yor, kendinden önce gelen -a, -e geniş ünlülerini daraltır:

başlayor >başlıyor

arayor > arıyor

bekleyor > bek­liyor

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Buluyorum

Bulmuyorum

Buluyor muyum?

Buluyorsun

Bulmuyorsun

Buluyor musun?

Buluyor

Bulmuyor

Buluyor mu?

Buluyoruz

Bulmuyoruz

Buluyor muyuz?

Buluyorsunuz

Bulmuyorsunuz

Buluyor musunuz?

Buluyorlar

Bulmuyorlar

Buluyorlar mı?

 

* Çocuklar havuzda yüzüyor.

 

* Kardeşimle soru çözüyorum.

* Köylüler, tarlada çalışıyorlar.

Not: -makta, -mekte ekleri de şimdiki zaman eki olarak kullanılır:

* Ders çalışmaktayım. (Ders çalışıyorum.)

* Hava kararmakta. (Hava kararıyor.)

* Kitap okumaktayım. (Kitap okuyorum.)

d)  Gelecek Zaman

Fiillere -acak, -ecek eklerinden uygun olanı getiri­lerek yapılır. Eylemin konuşma anından sonra yapıla­cağını bildirir.

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Kaçacağım

Kaçmayacağım

Kaçacak mıyım?

Kaçacaksın

Kaçmayacaksın

Kaçacak mısın?

Kaçacak

Kaçmayacak

Kaçacak mı?

Kaçacağız

Kaçmayacağız

Kaçacak mıyız?

Kaçacaksınız

Kaçmayacaksınız

Kaçacak mısınız?

Kaçacaklar

Kaçmayacaklar

Kaçacaklar mı?

 

* Eve vardığımızda seni arayacağım.

* Biraz sonra çıkış zili çalacak.

* Bu konuyu uzun uzadıya tartışacağız.

e)  Geniş Zaman

Fiillere -r, -ar, -er, (-ır, -ir, -ur, ür) eklerinden uygun olanı getirilerek yapılır.

Eylemin her zaman yapıldığını bildirir.

Not: Geniş zaman kipinin olumsuzu yapılırken zaman eki -ir düşer, olumsuzluk eki -ma, -me, -maz, -mez şeklinde fiile eklenir. (BU KISIM ÇOK ÖNEMLİ)

okur > okumaz

giderim > gitmem

görünüz > görmeyiz

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Uyurum

Uyumam

Uyur muyum?

Uyursun

Uyumazsın

Uyur musun?

Uyur

Uyumaz

Uyur mu?

Uyuruz

Uyumayız

Uyur muyuz?

Uyursunuz

Uyumazsınız

Uyur musunuz?

Uyurlar

Uyumazlar

Uyurlar mı?

 

Sürekli yapılan, alışkanlık hâline getirilen eylemlerde geniş zaman kipi kullanılır:

 

* Sabahları bir saat yürürüm.

* Her yıl yaylaya çıkarlar.

* Derslerini dinler, not alır.

B. Dilek (İsteme) Kipleri

Bu kipler isteği, tasarıyı, planı ortaya koyar. Fiilde bildirilen işin yapılıp yapılmayacağı konusunda kesin­lik yoktur.

Dilek kiplerinde zaman kavramı yoktur.

Dilek kipleri koşul, istek, gereklilik ve emir kipleri olmak üzere dörde ayrılır.

a) Koşul (Dilek-Şart) Kipi

Fillere -sa, -se eklerinden uygun olanı getirilerek ya­pılır. Eyleme koşul anlamı katar.

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Tutsam

Tutmasam

Tutsam mı?

Tutsan

Tutmasan

Tutsan mı?

Tutsa

Tutmasa

Tutsa mı?

Tutsak

Tutmasak

Tutsak mı?

Tutsanız

Tutmasanız

Tutsanız mı?

Tutsalar

Tutmasalar

Tutsalar mı?

 

* Çalışsa başarılı olur.

 

* Buraları görse o da kalmak isterdi.

* Söylenenleri yapsan sana kimse kızmaz.

** Koşul eki bazen eyleme istek anlamı katar:

* Onlarla siz de gitseniz.

* Keşke ben de onu görsem.

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-sa, -se" eki eyleme koşul anlamı katmamıştır?

A) Seni görse hatırlayacak.

B) Bari çalışsa da para kazansa.

C) Konuyu bilsem cevap vereceğim.

D) Bu soruyu da çözersem tam puan alacağım.

Cevap: B

b) İstek Kipi

Fiillere -a, -e eklerinden uygun olanı getirilerek yapı­lır. Eyleme istek anlamı katar.

 

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Duyayım

Duymayayım

Duyayım mı?

Duyasın

Duymayasın

-

Duya

Duymaya

-

Duyalım

Duymayalım

Duyalım mı?

Duyasınız

Duymayasınız

-

Duyalar

Duymayalar

-

 

* Bu ders konuyu bitirelim.

 

* Yarın erken gelesin.

* Bu soruya ben de bakayım.

Not: -lım eki sadece istek kipinin birinci çoğul kişi eki olarak kullanılır: bilelim, yazalım ...

c)  Gereklilik Kipi

Fiillere -malı, -meli eklerinden uygun olanı getirilerek yapılır. Eyleme gereklilik, zorunluluk anlamı katar.

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

Kalmalıyım

Kalmamalıyım

Kalmalı mıyım?

Kalmalısın

Kalmamalısın

Kalmalı mısın?

Kalmalı

Kalmamalı

Kalmalı mı?

Kalmalıyız

Kalmamalıyız

Kalmalı mıyız?

Kalmalısınız

Kalmamalısınız

Kalmalı mısınız?

Kalmalılar

Kalmamalılar

Kalmalılar mı?

 

* Yaşadığım tatsızlıkları unutmalıyım.

 

* Öğrenci, sorumluluğunu bilmeli.

* Yaşlıları ve düşkünleri korumalıyız.

** Gereklilik kipi, "olmak" yardımcı fiiline eklendiğinde "tahmin" anlamı katar.

Geciktiğine göre trafiğe takılmış olmalı.

d)  Emir Kipi

Emir kipinin eki yoktur. Eylemin yapılmasını emreder.

Emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul çekimi de yoktur. Çünkü insan kendisine emredemez.

Olumlu

Olumsuz

Olumlu-Soru

-

-

-

Oku

Okuma

-

Okusun

Okumasın

Okusun mu?

-

-

-

Okuyun

Okumayın

-

Okusunlar

Okumasınlar

Okusunlar mı?

* Çabuk, içeriye girin.

* Herkes yanına şemsiye alsın.

* Konuşmacıyı sessizce dinleyin.

Örnek Soru: (1992-DPY)

"Bilmek" fiilinin gereklilik kipi ikinci çoğul şahıs çekimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilseniz

B) Bilesiniz

C) Bilmelisiniz

D) Bilirsiniz

Cevap: C

Örnek Soru: (1994-DPY)

Hangi cümledeki fiilin kipi diğerlerinden farklıdır?

A) Mum dibine ışık vermez.

B) Kardeşim daima geç gelir.

C) Biraz da kendine baksın.

D) Her sabah ormanda koşarım.

Cevap: C

Örnek Soru: (2001-DPY)

Aşağıdaki eylemlerden hangisi "şart" kipindedir?

A) Unutmayalım

B) Görmeseniz

C) Koşmaya

D) Bilesiniz

Cevap: B

** Türkçede bir fiil birden çok zaman eki alabilir: geliyordu, okuyacakmış. gelmezse, anlatmalıydı...

Böyle fiillere birleşik zamanlı fiil ya da birleşik çekimli fiil denir.

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Yeni yapılan bir yapı için yazılan kasideye "dâriyye" denir.
Çarşamba, 09/17/2014 13:28
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.