Adlar (İsimler) (8. Sınıf)

Evrende varlıklar, kavramlar ve bir de varlıklara hareket kazandırılmasıyla ortaya çıkan eylemler vardır.Varlıkları, kavramları karşılayan sözcüklere İsim (ad), eylemleri, hareketleri karşılayan sözcüklere ise fiil (eylem) denir.

İsimler ve fiiller dilin temel sözcükleri, anlamlı sözcüklerdir. İsim ve fiil olan sözcüklerin yalnız başına anlamları vardır: "hava, taş, ağaç, atmak, tutmak, görmek..." gibi.

Edat soylu sözcükler ise dildeki yardımcı, yani görevli sözcüklerdir. Bu sözcükler yalnız başına bir anlam taşımaz. "Gibi, için, karşı, karşın, kadar, beri ..." sözcüklerinin yalnız başına anlamları yoktur. Böyle sözcükler, cümle içinde anlam ve görev kazanır.

Dolayısıyla Türkçede sözcükler tek başına verildiğinde; eğer anlamlı ise isim ya da fiil, anlamsız ise edattır.

Cümle içinde kullanımlarına göre sözcükler 8 türe ayrılır:

  • İsim soylular: İsim, sıfat, zamir, zarf
  • Fiil soylular: Fiil
  • Edat soylular: Edat, bağlaç, ünlem

İSİMLER (ADLAR)

Canlı ve cansız varlıkları, duygu ve düşünceleri karşılayan sözcüklere isim (ad) denir.

Bardaktan boşanırcasına bir yağmur

Dertli yüreğimin başına yağıyor

Dizelerdeki bardak, yağmur, yürek, baş sözcükleri isimdir.

İsimler değişik gruplara ayrılır:

1. Varlıklara Verilişine Göre

a. Özel İsim: Tek bir kişiyi, belli bir varlığı veya topluluğu gösteren sözcüklere özel isim denir.

Özel isimler aşağıdaki gibi gruplandırılabilir:

  • Kişi isimleri: Mine, Kemal...
  • Yer isimleri: Bursa, Erzurum...
  • Ülke isimleri: Türkiye, Rusya...
  • Dil, din, mezhep, tarikat isimleri: Türkçe, Almanca; Müslümanlık, Musevîlik; Hanefîlik, Şiîlik; Mevlevîlik...
  • Millet isimleri: Türkler, Almanlar...
  • Gazete, dergi, kitap isimleri: Sabah gazetesi, Türk Dili, Sinekli Bakkal...
  • Kurum ve kuruluş isimleri: Türk Dil Kurumu, Kızılay, I. Murat Lisesi...
  • Belirli gün ve bayram isimleri: Anneler Günü, Ramazan Bayramı...

Uyarı: Özelisimlerle ilgili şu özelliklere dikkat edilmeli:

* *Özel adlar cümlenin her yerinde büyük harfle başlar:Geçen hafta Ankara çok soğuktu.

* * Özel adlara getirilen çekim ekleri kesme, işaretiyle ayrılır, yapım ekleri ayrılmaz: İstanbul'un trafik sorunu bitmez. / İstanbullu şairleri bu kitapta tanıtıyoruz.

* * Özel adlarda yumuşama olmaz: Tatilde Ayvalık'a gittik.

b. Tür Adı (Cins İsmi)Aynı türden olan varlıkların tümünü karşılayan isimlere cins ismi denir: ev, ağaç, su, fikir, akıl...

Tür adları da belli gruplara ayrılır:

  • Canlı varlıklara verilen tür adları: insan, hayvan, çiçek...
  • Cansız varlıklara verilen tür adları: su, taş, toprak, ev, ateş...
  • Soyut kavramlara verilen tür adları: akıl, duygu, ruh, ahlâk...
  • Akraba adlarına verilen tür adları: oğul, dayı, teyze, amca...
  • Organ adlarına verilen tür adları: el, ayak, baş, göz...
  • Meslek adlarına verilen tür adları: kasap, tesisatçı, manav, öğretmen...

Uyarı: Tür adları bir varlığa kalıcı olarak verilirse özel ad olur, cümlede büyük harfle başlar:

Artık o, bana güven vermiyor. (Tür adı)

Bugün beni Güven aramış. (Özel ad)

* * Gök cisimleri coğrafî terim olarak veya gerçek anlamlarıyla kullanılırsa özel ad olur:

Ay Dünya'nın, Dünya Güneş'in etrafında döner.

Teyzemlerin dünyalar kadar arazisi var.

Örnek Soru:(1995-DPY)

"Güzel" kelimesi hangi cümlede isim olarak kullanılmıştır?

A) Güzel bir elbise aldı.

B) Kitabındaki resmi güzel boyadı.

C) Defterini güzel şiirlerle doldurdu.

D) Saksıdaki çiçek çok güzeldi.

Cevap: D

2. Oluşlarına Göre

a. Somut İsim: Varlıkları beş duyu organının herhangi biriyle algılanan nesnelere verilen isimlerdir: ses, hava, elektrik, koku, soğuk, tatlı, ışık...

b. Soyut isim: Varlığı olmayan, akıl ve düşünce yoluyla algılanan kavramlara verilen isimlerdir: akıl, sevgi, hoşgörü, nefret, öfke, kin...

Örnek Soru:Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüklerin her ikisi de somut isimdir?

A) Küçük odada ağır bir koku var.

B) Soğuklar çiftçiyi zor durumda bıraktı.

C) Rüyaların etkisinde kalan insanlar çoktur.

D) Mutluluk her insanın gönlünde saklıdır.

Yanıt: A

 

3. Sayılarına Göre

a. Tekil İsim: Sayıca tek olan isimlerdir: kalem, bulut, ev, kaşık...

b. Çoğul İsim: Sayıca birden çok varlığı ya da kavramı karşılayan isimlerdir. Türkçede isimler "-lar, -ler" eklerinden uygun olanı alarak çoğul hâle gelir: ev-ler, ağaç-lar, göz-ler, akıl-lar...

Uyarı: "-lar, -ler" eki her zaman eklendiği sözcükleri çoğul yapmaz, sözcüklere değişik anlamlar katar:

Boğazlarım yanıyordu. (Abartma)

Vali beyler henüz gelmediler. (Saygı)

Türkler, Almanlar dosttur. (Soy)

c. Topluluk İsmi: Çoğul eki almadan aynı türden birçok varlığı karşılayan isimlerdir: takım, heyet, sürü, ordu, grup, halk...

* * Kimi sözcükler cümledeki kullanımlarına göre topluluk adı olabilir:

Okul depremde zarar gördü.

Okul yarın yürüyüşe çıkacak.

Birinci cümlede okul sözcüğü bina anlamıyla kullanıldığından tekil addır. İkinci cümlede okul sözcüğü öğrenciler anlamına geldiğinden topluluk adı olarak kullanılmıştır.

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "lar, -ler" eki cümleye çoğul anlamı katmamıştır?

A) Kelebekler ahenkle dans ediyor.

B) Bugün dünyalar kadar işim var.

C) Evler birbirine çok yakın yapılmış.

D) Kimi duygularımızı anlatamıyoruz.

Yanıt: B

Örnek Soru:

Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerden hangisi topluluk adı değildir?

A) İki takım maç saatini bekliyor.

B) Sınıf çok havasız, camı açın.

C) Çoban sürüyü köye güçlükle getirmiş.

D) Halk, yeri geldiğinde ülkesi için her şeyi yapar.

Yanıt: B

 

İsimlerde Küçültme: İsimlere "-cık, -cağız" ekleri getirilerek isimlerde küçültme yapılır.

Bu ekler eklendikleri isimlere küçültme dışında sevgi, acıma ve küçültme anlamları da katar:

Kedicik soğuktan ölmüş. (Acıma)

Babacığım geldi. (Sevgi)

Kadıncağız yapayalnız kaldı. (Acıma)

Karşıda bir tepecik vardı. (Küçültme)

* * -cık eki bazen küçültme anlamlarından uzaklaşıp kalıcı isimler yapar: bademcik, gelincik, arpacık...

Örnek Soru:(1992-DPY)

"Adamcağız soğuktan titriyordu." cümlesinde yer alan "cağız" ekiyle aşağıdaki duygulardan hangisi belirtilmiştir?

A) Acıma

B) Sevgi

C) Küçümseme

D) Endişe

Yanıt: A

Yorumlar (0)Add Comment

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 

Tanıtım

8-sinif-teog

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

İlk Türkçe sözlük Kaşgarlı Mahmut'un "Divanü Lügati't-Türk" adlı eseridir.
Cumartesi, 11/22/2014 10:30
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.