Şiir Bilgisi (6. Sınıf)

Duygu ve düşüncelerin ahenkli bir şekilde anlatılmasına şiir denir. Şiiri oluşturan öğeleri birlikte inceleyelim:

ÖLÇÜ (VEZİN)

Şiirde uyumu sağlamak için kullanılan söz birimidir. Türk edebiyatında başlangıçtan günümüze kadar üç tür ölçü kullanılmıştır: hece ölçüsü, aruz ölçüsü ve serbest ölçü.
 

Hece Ölçüsü

Bir şiirdeki dizelerin hece sayısı bakımından eşit olmasıdır. Hece ölçüsü, şiirimizin ulusal ölçüsüdür. Bilinen en eski şiir örneklerinde kullanılan bu ölçü, halk şiirinin temel öğesidir. Hece ölçüsünün daha çok 7'li, 8'li ve 11 'li kalıpları kullanılır.

Durak: Hece ölçüsünde dizenin belli bölümlere ayrılmasına duraklama, bu bölüm yerlerine de durak denir. Durak ancak kulakta uyumlu bir izlenim bırakan anlamlı söz öbekleri arasında olur:

Kan doldurup / tasıma
  4          +          3

Toprağın gölgesi / vurmuşken aya
   6              +               5

 

Serbest Ölçü

Şiirde dizelerin herhangi bir kurala bağlanmamasına ve şiirin serbest bir şekilde yazılmasına serbest ölçü denir.

 

Aruz Ölçüsü

Dizelerdeki hecenin açık ya da kapalı (uzun ya da kısa) olmasına dayanır. Divan şiirinde kullanılmıştır.

UYAK (KAFİYE)

Şiirde dize sonlarında yazılışları, okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı olan sözcük ya da ek benzerliğine uyak denir.

Bir günüm şöyle, biri böyle
Bir ayağım hür, biri zincirde

Yukarıdaki dizelerde altı çizili ekler, farklı görevde olduklarından yarım uyak oluşturmuştur.

.......................................diz
.......................................çiz

Yukarıdaki örnekte altı çizili "iz" sesleri ise tam uyak oluşturmuştur.

UYAK (KAFİYE) ÇEŞİTLERİ

 

Yarım Uyak: Dize sonlarında tek ses benzerliğine dayanan uyaktır.

Örnek: 

İnsanları sevmesini bilir
Yaşamayı sevdiği kadar

Yukarıdaki örnekte "r"  sesleri tek ses benzerliğine dayandığından yarım uyak oluşturmuştur.

Tam Uyak: Dize sonlarında iki ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.

Örnek:

Mercan adalarda bir liman
Beyaz bulutların ardından

Yukarıdaki dizelerde "an" sesleri tam uyak oluşturmuştur.

 

Zengin Uyak: Dize sonlarında ikiden çok ses benzerliğine dayanan uyaktır.

Örnek: 

Yüce dağ başında nasıl olur yurt
Ak sürüden kuzu alan olur kurt

Yukarıdaki dizelerde "urt" sesleri zengin uyaktır.

REDİF

Dize sonlarında yazılışları, okunuşları, anlamları ve görevleri aynı olan sözcük veya eklerin oluşturdukları ses tekrarına redif denir.

Bir dizede hem uyak hem de redif varsa, redif her zaman en sonda bulunur.

Örnek:

Sonbaharın zevki hoştur.
Düşünme âlemi boştur.

Yukarıdaki dizelerde altı çizili ekler aynı görevli olduğundan rediftir.

 

Örnek:

Denizlerimiz var, güneş içinde
Ağaçlarımız var, yaprak içinde

Yukarıdaki dizelerde altı çizili sözcükler aynı sözcük olduğundan rediftir.

UYAK DÜZENİ (KAFİYE ÖRGÜSÜ)

Uyak düzeninin, dizelerin son seslerine göre şu çeşitleri vardır:

Düz Uyak: Kafiyenin,  dizelerde art arda sıralanmasıyla oluşur: aaaa, bbbb, cccc...

a..........................var
a..........................sar
a..........................dar
a..........................kar

Yukarıdaki örnekte tüm dizeler kendi aralarında kafiyeli olduğundan bu dörtlüğün uyak düzeni düzdür.

Çapraz Uyak: Dörtlükte  birinci  dize  ile  üçüncü,   ikinci  dize  ile dördüncü dizelerin birbirleriyle kafiyeli olmasıdır: abab.

a..........................yaz
b..........................bul
a..........................kaz
b..........................kul


Yukarıdaki dörtlükte birinci ve üçüncü dizelerdeki "az" sesleri ikinci ve dördüncü dizelerdeki "ul" sesleri tam uyak oluşturmuştur. Görüldüğü gibi dörtlüğün uyak düzeni çapraz uyaktır.

Sarma Uyak: Birinci dize ile dördüncü, ikinci dize ile üçüncü dizelerin birbirleriyle uyaklı olmasıdır: abba.

a..................yak
b..................saç
b..................taç
a..................çak
  


Yukarıdaki dörtlükte birinci ve dördüncü dizelerde "ak" sesleri; ikinci ve üçüncü dizelerde "aç" sesleri tam uyak oluşturmuştur. Dörtlüğün uyak düzeni sarma uyaktır.

ŞİİR TÜRLERİ

Şiirler, konu ve söyleyiş özellikleri göz önünde tutularak şu türlere ayrılır:

Lirik Şiir: Duygu ve düşünceleri etkili ve coşkun bir biçimde anlatan şiirlere lirik şiir denir.

 

Örnek:

Dağılır yele karşı altın saçları
Uçuşurdu bin bir büklüm içinde
Bir hoş ışık vardı gözlerinde
Pırıl pırıl, sönmüş o zamandan beri

 

Epik Şiir: Yiğitlik ve kahramanlık konularını coşkulu ve yiğitçe bir söyleyişle anlatan şiirlerdir.

 

Örnek:

Sana derim sana Hasan Kalesi
Alt yanında dövüş oldu yen oldu
Yiğit olan yiğit çıktı meydana
Koç yiğitler arap ata bin oldu.

 

Pastoral Şiir: Doğa güzelliklerini, kır yaşamını anlatan şiirlere pastoral şiir denir.

Örnek: 

Bir koyun yavrusuyla dağda meler
Bir bayırdan dahi iner sürüler
Bir kadın testisiyle suya gider
Erkeği baltasıyla ormana

 

Didaktik Şiir: Bir konuda bilgi veya öğüt vermek, okuyucuya yol göstermek için yazılan şiirlere didaktik şiir denir.

Örnek: 

Öküzün damını alçacık yapın
Yaş koman altını, kuruluk sepin
Koşumdan koşuma gözlerin öpün
İreçberler hoşça görün öküzü

Satirik Şiir: Toplumun veya kişilerin aksak yönlerini eleştirmek ve göstermek için yazılan şiirlere satirik şiir denir.

 

Örnek:

Adalet kalmadı hep zulüm oldu
Geçti şu baharın gülleri soldu
Dünyanın gidişi acayip oldu
Koyun belli değil, kurt belli değil

Bu dörtlükte şair, dünyanın düzeninin bozulduğundan her şeyin birbirine karıştığından yakınıyor.

SÖZ SANATLARI

Duygu ve düşüncelerin daha etkili biçimde anlatılmasını sağlayan sanatlardır. Söz sanatlarında amaç, söze söyleniş ustalığı ve güzellik katmaktır.

Kişileştirme (Teşhis): İnsan dışındaki varlıklara insana ait özellikleri vermektir.

"Güller senin yasını tutuyor."

"Yas tutmak" insana ait bir özellik, "güller"e aktarılmıştır.

"Bulutları süpüren rüzgâr neşe içindeydi.

Abartma (Mübalâğa): Bir şeyi olduğundan çok veya az gösterme sanatıdır.

"Âlem sele gitti gözüm yaşından."
Bu dizede şair çok gözyaşı döktüğünü abartarak anlatmıştır.

 

"Sana dar gelmeyecek makberi  (mezar)  kimler kazsın?"
Bu dizede de o kadar büyüksün ki her mezar sana dar gelir, sana göre mezarı kimse kazamaz anlamı vardır.

Yorumlar (27)Add Comment
0
...
yazar derin çetin, Nisan 20, 2014
çok harika hocadan iyi anlatılmış allah razı olsunsmilies/smiley.gifsmilies/smiley.gifsmilies/smiley.gif
0
...
yazar gift, Mart 15, 2013
Harikasınız ya teşekkürler smilies/wink.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar trkçe meraklısı, Ocak 14, 2011
Sağ olun ya. Türkçe projesinde bayağa yardımcı oldunuz smilies/cheesy.gif
0
...
yazar .........., Ocak 13, 2011
Sağ olun ya. Teşekkür ederim. Sınavım vardı çok yardımcı oldu. Sınavımdan da çok iyi aldım.
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar ........, Kasım 30, 2010
Valla çok yardımınız oldu. Herkese çok teşekkür ederim. Çok sağ olun yarın yazılım iyi geçerse çok sevinirim...
0
...
yazar 20, Kasım 15, 2010
Çok sağnolun, bilgi yarışmasına katıldığım için çalışmam gerekiyordu. Sayenizde çalıştımsmilies/smiley.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar ......., Mayıs 16, 2010
İnşallah ben de sizin gibi alırımmsmilies/cheesy.gif
0
...
yazar GaMoŞŞŞşşşşşşşşş, Nisan 29, 2010
smilies/cheesy.gif Çok sağ olun. Gerçekten çok işime yaradısmilies/grin.gif
0
...
yazar raziye, Nisan 12, 2010
Ben de diğer arkadaşlarım gibi aynen çok teşekkür ediyorum.
0
...
yazar mny, Nisan 08, 2010
Ben de çok beğendim. Süper bir site. Benim de sınavdan 95 almama yardıcı oldu.Sınav öncesi çalışmıştım bu siteden. Sonra bu site sayesinde 95 aldım. yepuuuuusmilies/grin.gifsmilies/grin.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar karamelek, Şubat 24, 2010
Mükemmel. Allah Razı olsun sizden, ağalar.smilies/smiley.gif
0
...
yazar acemmo, Şubat 22, 2010
Perşembe yazılı vardı. Çok teşekkür ediyorum.
0
...
yazar yazar yasin gülşah, Ocak 03, 2010
Teşekkürler yaptığnız için...
0
...
yazar merve ilayda, Ocak 03, 2010
Tüm emeği geçenlere teşekkürler. Çok ama çok güzel olmuş...
0
...
yazar ,,,, Aralık 30, 2009
Çok iyi olmuş, çok beğendim. Bütün emeği geçenlere teşekkürlersmilies/smiley.gifsmilies/wink.gif
0
...
yazar Göre İlköğretim Okulu, Aralık 30, 2009
İyi olmuş, çok işime yaradı..smilies/cheesy.gifsmilies/wink.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar sınav var..., Aralık 08, 2009
Vallahi o kadar ardım ki bi türlü bulamadım ama bu site de her şeyi buldum. Çok teşekkür ediyorum. Yarın sınavım var. Burdan çalıştım. İnşallah iyi geçer sınavım...
0
...
yazar mertky, Aralık 07, 2009
Benim de okulum da sbs deneme var da bi hastalanmıştım okula gidemeyince kafiye hece ölçüsü gibi konuları öğrenemedim zar zor bu siteyi buldum çok iyi bir site inşallah sınavı geçmeme yardımcı olursmilies/cheesy.gifsmilies/cheesy.gifsmilies/cool.gifsmilies/smiley.gif
0
...
yazar DiLaRaA, Kasım 16, 2009
İyi ki bu site var yoksa ben yazılıya çalışamazdım.
0
...
yazar mat dogan, Kasım 15, 2009
Bu siteye çok teşekkür ediyorum... Yarın yazılım var ve hiçbir yerde bulamadım, burda buldum.
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar merve ilayda, Kasım 05, 2009
iyiki bu siteye girdim çok şey öğrendim ve benimde yarın yazılım var gerçekten çok teşekkürler...emeği geçen herkese teşekkür ediyorum
smilies/cheesy.gifsmilies/smiley.gif

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 
oges

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Sebk-i Hindi tarzının temsilcisi “Naili”dir.
Perşembe, 04/24/2014 07:47
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.