Ses Bilgisi (6. Sınıf)

Ses: İnsanlar duygu ve düşüncelerini dil aracılığıyla aktarırlar. Dil sözcüklerden oluşur. Sözcükler seslerdenoluşan anlamlı bütünlerdir.

Ses, dilin söylenen ve duyulan en küçük parçasıdır. Harfler, sesleri yazıda gösteren işaretlerdir.

Dilimizde sesler ünlü ve ünsüz olmak üzere ikiye ayrılır.

Ünlüler (Sesliler): Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çikan seslere ünlü denir. Dilimizde sekiz ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ünlü harflerin her birinin üç özelliği vardır.

Aşağıdaki tabloda ünlüler bu özelliklerine göre gruplandırılmıştır:

 

Düz

Yuvarlak

GENİŞ DAR GENİŞ DAR
KALIN a ı o u
İNCE e i ö ü

Büyük Ünlü Uyumu


Bu uyuma kalınlık-incelik uyumu da denir. Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur.

  • çalışmak, okullarımız,etkisiz, öğrenciler...


Yukarıdaki örneklerde sözcükler, kalınlık-incelik bakımından uyumlu olduklarından büyük ünlü uyumuna uymaktadır.

Örnek Soru - 1

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?


A) sınırlı
B) görgülü
C) bakımsız
D) meraklı

Yanıt: D

Örnek Soru -2

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük sesli uyumu aranır? (1991-KLJ)

A) Kütüphane B) Söz
C) Öğrenci D) Televizyon

Yanıt: C

Aşağıdaki ekler tek biçimli olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz:

  • -yor ==>geliyor
  • -ken==> koşarken
  • -leyin==> akşamleyin
  • -(ı)mtırak==> ekşimtırak
  • -ki==> bununki
  • -daş==> meslektaş

Küçük Ünlü Uyumu


Bu uyuma düzlük-yuvarlaklık uyumu da denir. Küçük ünlü uyumunda iki kural vardır:


a. Bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa onu takip eden hecelerde düz ünlüler bulunur:

  • kitaplık, erdemli...

b. Bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bu heceyi izleyen ilk hecede düz-geniş ünlü (a, e) veya dar-yuvarlak ünlü (u, ü) bulunur:

  • okumaktan, örnekler, umutlar...


Uyarı: Küçük ünlü uyumunda hece takibi vardır. Yani birinci heceyle ikinci, ikinci heceyle de üçüncü hecenin uyumlu olması gerekir:

  • gözlerimiz, gördükleri, öğrenci...

Ünlü uyumlarının aranmadığı sözcükler:

  • Tek heceli sözcük: ev, sert, ilk...
  • Birleşik sözcükler: birkaç, Karagöz, ilkokul...
  • Yabancı sözcükler: medya, kaset, şeffaf...

Örnek Soru -3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük küçük ünlü uyumuna uymamaktadır?

A) Soğanı iyice kavur.
B) Dergileri rafa diziver.
C) Artık bu masal kabak tadı verdi.
D) Gölün suyu çekildi.

Yanıt: A

Ünsüzler (Sessizler)

Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.

Dilimizde yirmi bir ünsüz vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak ünsüzler adı verilir: b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z.

Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere sert ünsüzler adı verilir: ç, f, h, k, p, s, ş, t.

Türkçede Hece Çeşitleri

Bir solukta çıkarılan ses ya da ses birliğine hece denir.

Hece sayısını ünlüler belirler. Bir sözcükte kaç tane ünlü varsa o kadar hece vardır. Örneğin, "bek-let-ti" sözcüğünde üç ünlü bulunduğundan bu sözcük üç hecelidir.

Dilimizde altı çeşit hece vardır:

1. Bir ünlüden oluşan heceler: o, a
2. Bir ünsüz, bir ünlüden oluşan heceler:
su, bu, ne...
3. Bir ünlü, bir ünsüzden oluşan heceler:
ev, at, ol, es...
4. Bir ünlü, iki ünsüzden oluşan heceler:
üst, art, ilk...
5. Bir ünsüz, bir ünlü ve bir ünsüzden oluşan heceler:
bak, yer, yat...
6. Bir ünsüz, bir ünlü ve iki ünsüzden oluşan heceler: Türk, dert, kırk...

SES OLAYLAR

Ünsüz Yumuşaması

Türkçe sözcüklerin sonunda "b, c, d, g" yumuşak ünsüzleri bulunmaz; bunların yerine "p, ç, t, k" sert ünsüzleri bulunur, "p, ç, t, k" ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde

"p>b'ye,

ç>c'ye,

t>d'ye,

k>g, ğ'ye"

dönüşür. Bu ses olayına ünsüz yumuşaması denir.

  • çorap-ı > çorabı
  • kaşık-ı > kaşığı
  • renk-i > rengi
  • kurt-u > kurdu
  • amaç-ı > amacı

Uyarı: Özel adlarda, çoğu tek heceli sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz.

  • Zonguldak'a
  • Burak'ı
  • kat-ı>katı
  • çöp-ü>çöpü
  • jilet-i>jileti
  • hukuk-u> hukukupo

Örnek Soru -4

Aşağıdaki kelimelerden hangisine sesliyle başlayan bir ek getirildiğinde yumuşama görülmez? (1993-DPY)

A) Kırbaç B) Yatak
C) Devlet D) Kebap

Yanıt: C

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)


Türkçede sert ünsüzlerle (p, ç, t, k, s, ş, f, h) biten sözcüklere "c, d, g" ünsüzleri ile başlayan bir ek getirildiğinde ekteki "c, d, g" ünsüzleri "ç, t, k"ye dönüşür. Bu duruma ünsüz sertleşmesi ya da ünsüz benzeşmesi denir.

  • sınıf - ca==> sınıfça
  • git - di==> gitti
  • Türk - ce==> Türkçe
  • ağaç - da==> ağaçta
  • savaş - cı==> savaşçı
  • sabah - dan==> sabahtan
  • matkap - dan==> matkaptan ...

* Rakamlara ek getirilirken de sert ünsüz uyumu kuralına uyulur.

  • 1973'de değil, 1973'te olmalı. Çünkü 3(üç) ç ile bittiğinden d ile başlayan ek t ile başlamalı.
  • Saat 5'de değil 5' te,
  • 1994'de değil 1994'te...

Örnek Soru -5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert ünsüz benzeşmesine örnek vardır? (1993-DPY)

A) Bu sokağın yolları çok bozuk.
B) Baskın basanındır, derler.
C) Kapalı yollar bir bir açılıyor.
D) Her söze hemen inanır.

Yanıt: B

Kaynaştırma (Koruyucu) Ünsüzleri


Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz. Ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan ekler gelecek olursa bu iki ünlü arasına "y-ş-s-n" ünsüzlerinden biri girer.

  • masa-s-ı
  • masa-y-ı
  • bahçe-s-i
  • bahçe-y-i
  • iki-ş-er
  • altı-ş-ar

Uyarı:Kaynaştırma ünsüzleri sözcüğün kökünde aranmaz.

  • kayık, kaşık...

Bu sözcüklerdeki altı çizili ünsüzler kaynaştırma değildir.

Örnek Soru -6

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde kaynaştırma ünsüzü yoktur?

A) Yirmişer B) Kapıya
C) Halısı D) Düğünün

Yanıt: D

Ulama

Ulama, ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, önceki sözcüğün son ünsüzünün sonrakinin başına eklenerek okunmasıdır.

  • sabah oldu
  • açık alan
  • Onlar ile korularda el ele tutuşun.

Uyarı: Aralarında noktalama işareti bulunan sözcükler arasında ulama olmaz.

  • "Kardeşim, eve geldi."

Bu cümlede belirlenen yerde ulama yoktur.

Örnek Soru -7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulama yoktur? (1993-DPY)

A) Sultan Murat eydür, gelsün göreyim.
B) Nice kahramandır ben de bileyim.
C) Vezirlik isterse üç tuğ vereyim.
D) Yiğitlere serdar oldu Genç Osman.

Yanıt: B

Ünlü Daralması

Şimdiki zaman eki "-yor"daki "y" sesi kendinden önce gelen geniş ünlüleri (a, e) daraltıp "ı, i, u, ü"ye dönüştürür.

  • ara - yor > arıyor
  • temizle - yor > temizliyor
  • görme - yor > görmüyor
  • unutma - yor > unutmuyor
  • de - yor > diyor

* Kimi zaman kaynaştırma harfi "y"nin de böyle bir daralmaya yol açtığı görülür.

  • ye - y - ecek > yiyecek
  • de - y - e > diye ...

Ünlü (Hece) Düşmesi


İkinci hecelerinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklere, ünlü ile başlayan ekler getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu kurala ünlü düşmesi veya hece düşmesi denir.

  • alın -ı > alnı
  • nabız -ı > nabzı
  • nesil -i > nesli
  • sabır - im > sabrım
  • oğul - u > oğlu
  • kayın-ı > kaynı
  • devir - im > devrim
  • ayır - ıl > ayrıl
  • ileri - le > ilerle
  • sıyır - ık > sıyrık

* Birleşik sözcük yapılırken de hece düşmesi olabilir:

  • kayıp olmak > kaybolmak
  • sabır etmek > sabretmek
  • devir etmek > devretmek

Ünsüz Düşmesi

Sonunda "k" sesi olan sözcükler küçültme ekleri "-cık, -cik, -cek, -cak" ve "-l" yapım ekini aldığında, sözcüğün sonundaki "k" sesi düşer.

  • minik-cik > minicik
  • ufak-cık > ufacık
  • alçak-l >alçal-
  • küçük-l- >küçül-

Örnek Soru -8

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde sessiz düşmesi yoktur? (1993-DPY)

A) Küçücük B) Büyücek
C) Ufacık D) Kısacık

Yanıt: D

Örnek Soru -9

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ses düşmesi vardır? (1994-EML)

A) Biricik B) Ufacık
C) Azıcık D) İncecik

Yanıt: B

Ünlü Türemesi

Küçültme eki "-cık, -cik" bazı sözcüklere eklenirken bu ekten önce bir ünlünün türediği görülür.

  • bir-cik > bir-i-cik
  • dar-cık > dar-a-cık
  • az-cık > az-ı-cık
  • genç-cik > genc-e-cik

Ünsüz Türemesi

Dilimize giren bazı yabancı sözcükler "etmek, olmak" fiilleriyle birleşik fiil oluşturduklarında ya da ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında, bu sözcüklerin asıl biçimlerinde olan ikinci ünsüz ortaya çıkar.

  • his et- > hisset-
  • hal et- > hallet-
  • ret et-> reddet-
  • af ol- > affol-
  • af-ı> affı
  • hak-ım > hakkım
  • zan-ım > zannım

Sözcük Vurgusu


Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha baskın okunmasıdır.

  • Türkçe sözcüklerde vurgu genelde son hecededir: çilek, sağlık, okul, kitap ...
  • Ekler vurguyu üzerlerine alır: çiçekler, kitapçı, arkadaşım ...
  • Olumsuzluk eki -ma, -me vurguyu kendinden önceki hecede bırakır: bekletme, başlama, anlamıyor...
  • Yer adlarında vurgu ilk hecede veya orta hecede olabilir: Aydın, Ordu, Erzurum; İstanbul, Edirne, Denizli ...
  • Pekiştirilmiş sözcüklerde ve ünlemlerde vurgu ilk hecededir: masmavi, sımsıcak, tertemiz ...

Örnek Soru - 10

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgu son hecededir?

A) Gitmiyor B) Ağaçlar
C) Ankara D) Yemyeşil

Yanıt: B

Türkçe Sözcüklerin Bazı Özellikleri
  • Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz: kanaat, şiir, saat...
  • Türkçe sözcüklerde bir kökte aynı iki ünsüz yan yana bulunmaz: dikkat, millet...
  • Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz: krem, priz, tren, pratik...
Yorumlar (57)Add Comment
0
...
yazar ğüpppkjlbkuhvcdrete56666, Mart 02, 2014
Çok sağolun işime yaradı. Bütün ödevden tam not aldım. Sayenizde sınıfta kalmam artık smilies/grin.gifsmilies/cheesy.gifsmilies/wink.gifsmilies/cheesy.gif
0
...
yazar hj, Nisan 12, 2013
Bir tek sözcük vurgusunu anlamadım.
0
...
yazar Yorumcu, Mart 14, 2013
Çok güzel olmuşsmilies/smiley.gifsmilies/smiley.gif ve ben çok beğendimsmilies/kiss.gif Sağ olun smilies/grin.gif
0
...
yazar marina, Aralık 03, 2012
Ben Türkçeden 100 aldım. Burası süper bir sitesmilies/smiley.gif
0
...
yazar milli burcu, Ekim 11, 2011
Bence bu site cok güzel. Yarınki sınavımda bu siteden dolayı 5 alacağıma inanıyorumsmilies/grin.gifsmilies/grin.gif
0
...
yazar 555, Ekim 10, 2011
Çok sağ olun. Çok işime yaradı.
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar yazar prenses, Şubat 22, 2011
Güzel hazırlamışsınız. Valla ne diyim elinize sağlık smilies/cheesy.gif
0
...
yazar ....., Şubat 19, 2011
Bu sitedeki yazılar çok işime yaradı. Yazanın ellerine sağlık.
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar Mavijeans, Ocak 30, 2011
Ben çok beğendim !!!
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar MEHMET AKİF ÖZÇELİK, Ocak 10, 2011
SÜPER NE DEMEK ŞAHANE smilies/smiley.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar gülzeren, Aralık 26, 2010
Harika... Sizin sayenizde sınavdan 100 aldım...
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar Diyojen, Aralık 05, 2010
Süper, başka ne diyim.
0
...
yazar Serhat Seyren, Kasım 27, 2010
Teşekkür ederim. Çok yardımcı oldu.
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar belirsiz, Kasım 10, 2010
Ellerinize sağlık smilies/wink.gif
0
...
yazar angaralı, Kasım 10, 2010
Çok güzel bir site. Emeği geçene saygılarsmilies/wink.gif
0
...
yazar jerry, Kasım 04, 2010
Çok yararlı ve faydalı bir site. Tüm emeği geçenlere burdan sevgiler...
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar ziyaretci, Ekim 29, 2010
Harika bir site. Yapana Allah ne muradı varsa versin.
0
...
yazar zeyno99, Ekim 27, 2010
Bu site çok güzel. Yarın sınavım var, bence çok yardımı olacaksmilies/smiley.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar yoyo, Eylül 17, 2010
Çok iyi bir site, sağ olun. Yarın sınavım var. Çok yardımcı oldu.
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar kürşatt, Temmuz 29, 2010
Çok sağ olun. Emeğinize sağlık. Çok iyi oldu. smilies/cheesy.gif
0
...
yazar ismi lazım degil bas harfi ben , Haziran 11, 2010
Çok yardımcı oldu. Yazanın eline sağlık. Türkçeyi hiç de sevmem açıkcası. Yarın sınavım var. İnşallah iyi geçer. İyi şanslar herkesesmilies/smiley.gif
0
...
yazar K@azım, Haziran 11, 2010
Süper bir site. Ben 6. sınıfım 1 gün sonra SBS var. İşime çok yarayacak. Teşekkürler smilies/grin.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar öğrenci, Mayıs 15, 2010
Kim yazmışsa sağ olsun. Yalnız diğeerlerini de yazsalar iyi olur.
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar dark devil, Mayıs 07, 2010
Kaynaştırmada uyarının altındaki sözcüklerin altı çizilmemişsmilies/smiley.gifsmilies/cheesy.gif
0
...
yazar buse sager, Mayıs 04, 2010
Çok sağ olun. Yarın sınavım var ve çok yardımı oldu. Teşekkürler. İnşallah sınavım iyi geçersmilies/kiss.gif
Administrator
...
yazar Administrator, Mayıs 01, 2010
yazar GaMoŞŞŞşşşşşşşşş, Nisan 29, 2010

Örnek 4'ün şıkkı yanlış ama yine de sağ olun. Sınavım vardı. Yardımcı oldu.


Evet doğru söylüyorsun. 4. örnek sorunun şıkkı hatalıymış. Gerekli düzenlemeyi yaptım. Sınavda başarılar. smilies/wink.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar konuskan_tayfa, Nisan 26, 2010
Çok güzel bir siteymiş. Ellerinize sağlıksmilies/kiss.gif
0
...
yazar ????, Nisan 18, 2010
Çok sağ olun ya. Süper bir site. Bayıldım.
0
...
yazar semoşşşşşşşşşşşşşş, Nisan 11, 2010
smilies/cheesy.gifsmilies/grin.gif Çok yardımcı oldunuz, sağ olunsmilies/smiley.gif
0
...
yazar kahmorak, Nisan 07, 2010
Gerçekten çok iyi olmuş.
0
...
yazar bir dost =), Mart 30, 2010
Çok teşekkür ederim, süperdi. Performans ödevim de buydu... Sayenizde 100 alacam inşallah smilies/smiley.gifsmilies/grin.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar ..., Şubat 02, 2010
ÇOK GÜZEL BİR SİTE. ÇOK İŞİME YARADIsmilies/wink.gif
0
...
yazar başarılı_ayşe, Ocak 31, 2010
Yarın sınavımız var. Ses bilgisinden çok tedirgindim şimdiye kadar. Gerçekten çok güzel bir site. Çok teşekkür ederimsmilies/smiley.gif
..., Düşük skorlu yorum [Göster]
0
...
yazar kaybol , Ocak 03, 2010
Bu site cok yardımcı oldu, cok iyi anlatıyor. Süpersmilies/cheesy.gif
0
...
yazar beyza cix, Kasım 15, 2009
çok güzeldi TAMAM yardımcı oldu smilies/smiley.gif mucx
0
...
yazar Mavijeans, Kasım 15, 2009
Çok yardımcı oldu bana bu site..Ellerinize sağlıkk...smilies/smiley.gifsmilies/grin.gif

Yorum yaz
daha küçük | daha büyük

busy
 
oges

Kayıt - Giriş



Bunlari Biliyor musunuz?

Siyasi görevle gönderilen elçilerin gittikleri yerlerle ilgili yazdıkları eserlere "sefaretname" denir. İlk örneği Kara Mehmet Çelebi'nin Viyana Sefaretnamesi(l655) En tanınmışı 28 Çelebi Mehmet'in Paris Sefaretnamesi'dir.
Cumartesi, 04/19/2014 01:33
Telif Hakkı © 2014 Open Source Matters. Tüm Hakları Saklıdır.
Joomla! GNU/GPL lisansı altında özgür bir yazılımdır.